moderno doba

Moderno doba

BALKANSKI STALJIN: Enver Hod┼ża

Njegova vladavina odnosno ─Źitav period albanske historije tog perioda ogleda se u uspostavljanju i odr┼żavanju totalitarizma, socijalnih i ekonomskih reformi, nastojanjima da od Albanije stvori samoodr┼żivu zemlju i ┼íto vi┼íe nezavisniji polo┼żaj u odnosima sa ostalim zemljama isto─Źnog bloka. To karakteri┼íu savezi sa Jugoslavijom, SSSR-om i na kraju sa Kinom nakon ─Źega Albanija pada u potpunu izolaciju raskidav┼íi sve te saveze i dobre odnose sa drugim komunisti─Źkim zemljama.

Rana mladost i Drugi svjetski rat

Enver Hod┼ża. Rodom iz Gjirokastra, na jugu Albanije, taj je komunisti─Źki lider do┼íao na svijet 1908. godine. Potjecao je iz muslimanske obitelji, i to one koja je pripadala jednoj od dervi┼íkih sekti. Zanimljivo je to, s obzirom na Enverov kasniji odnos prema religiji i ateisti─Źku kampanju u zemlji, porijeklo njegovoga prezimena “Hod┼ża” zna─Źi da je neko od njegovih vi─Ĺenijih bli┼żih predaka bio islamski sve─çenik, odnosno hod┼ża. Me─Ĺutim, prema vlastitim rije─Źima, ve─ç u najranijoj dobi Enver se odrekao islama, zahvaljuju─çi utjecaju strica Hisena Hod┼że, koji je bio uvjereni ateist.

Politi─Źki uspon Envera Hod┼że tekao je postupno. U srednjo┼íkolskim danima odu┼íevljavao se idejama Velike Albanije, a prve kontakte s organiziranim komunisti─Źkim pokretom ostvario je tijekom studiranja u Francuskoj i Belgiji u prvoj polovici 30-ih godina 20.st. Po povratku u zemlju Enver se uklju─Źio u jednu od tamo┼ínjih komunisti─Źkih skupina koja je djelovala u mjestu Kor─Źi. Klju─Źnom godinom za daljnji razvoj organizovane komunisti─Źke djelatnosti u Albaniji mo┼żemo ozna─Źiti 1941., kada u Albaniju dolaze izaslanici Komunisti─Źke partije Jugoslavije i sudjeluju u ujedinjenju komunisti─Źkih skupina u jedinstvenu Komunisti─Źku partiju Albanije. Enver Hod┼ża je, podr┼żan od jugoslavenskih izaslanika izabran u privremeni Centralni komitet i taj izbor mo┼żemo ozna─Źiti prijelomnim trenutkom u njegovoj daljnjoj politi─Źkoj karijeri.

Zanimljivo je i to da Enver kao uvjereni komunist od 1939. do 1941., u vrijeme italijanske okupacije Albanije, dr┼żi privatnu trgovinu mje┼íovite robe. Sukobi oko izbora generalnog sekretara u svakom su mu slu─Źaju koristili, budu─çi da se 1943. nametnuo kao privremeno neutralno rje┼íenje. Uskoro nakon toga dolazi do tajnog sastanka Komunisti─Źke partije Albanije i albanskog nacionalisti─Źkog Nacionalnog fronta (Balli Komb├źtar) na kojem je potpisan sporazum izme─Ĺu tih dviju strana, u svrhu zajedni─Źkog djelovanja protiv talijanske okupacije. Komunisti su uspjeli privoliti baliste da potpi┼íu sporazum tako ┼íto su se slo┼żili oko koncepta Velike Albanije, koja uklju─Źuje Kosovo i Epir. Nakon tog poteza dolazi do prvih nesuglasica izme─Ĺu jugoslavenskih i albanskih komunista.

Sam Enver Hod┼ża dugo se nije izja┼ínjavao o navedenom sporu, da bi naposljetku ÔÇťoprao rukeÔÇŁ i osudio postupak svojih suradnika, koji su, prema njegovim tvrdnjama, uradili bez prethodnih konzultacija s njim. Nakon odustajanja od navedenog sporazuma, albanski komunisti javno su proglasili Nacionalnu frontu italijanskim kolaborantima, te su pridobili ve─çinu naroda uz sebe. Me─Ĺutim, nesporazumi s Jugoslavijom su se 1944. produbili. Tada je jugoslavenska delegacija, na ─Źelu s Velimirom Stojni─çem, optu┼żila albanske komuniste na ─Źelu s Hod┼żom za ┬źsekta┼ítvo i oportunizam┬╗, te tvrdila kako su jugoslavenski partizani bili predvodnici partizanskog pokreta u Albaniji.

Hod┼ża je taj potez smatrao izravnim poku┼íajem destabilizacije Komunisti─Źke partije Albanije od strane Tita. To je iskoristio na na─Źin da je unutar partije optu┼żio najsna┼żnije suparnike za projugoslavensko djelovanje. Hod┼ża je, naime, smatrao kako Tito gleda na Albaniju kao na slabu i nemo─çnu zemlju, koja treba u─çi u sastav Jugoslavije. Na taj ga je zaklju─Źak navodio i sam Staljin. Iste 1944. godine, kada se doga─Ĺaju navedeni nesporazumi s Jugoslavijom, dolazi do napredovanja u borbi albanskih komunista protiv njema─Źkih jedinica. Kada su albanski komunisti uspostavili kontrolu nad ─Źitavom zemljom, Komitet narodnog oslobo─Ĺenja progla┼íen je privremenom vladom.

USPOSTAVA VLASTI I SAVEZ SA JUGOSLAVIJOM

Nakon zavr┼íetka Drugog svjetskog rata i uspostave vlasti Enver Hod┼ża u─Źvr┼í─çuje svoj polo┼żaj na ─Źelu dr┼żave i Komunisti─Źke partije Albanije. Poznatog generala i dotada┼ínjeg na─Źelnika generalnog sto┼żera, Mehmeta ┼áehua, sklanja sa svih va┼żnih pozicija, u svrhu odr┼żanja odnosa s Jugoslavijom.

Privremena vlada sa Enverom Hod┼żom na ─Źelu imala je pred sobom dva zadatka: trebalo je konsolidovati vlast i ste─çi me─Ĺunarodno priznanje; oba ova zadatka bila su me─Ĺusobno usko povezana. Potreba za priznavanjem bila je jo┼í neophodnija kada je nakon povla─Źenja njema─Źkih trupa pitanje sjevernog Epira ponovo postalo aktuelno. Vec 4. januara 1945. godine Hod┼ża je zatra┼żio priznavanje od vlada Velike Britanije, SAD-a i Sovjetskog Saveza. Taj zahtev obrazlo┼żio je ┼żrtvom koju je podnio narodnooslobodila─Źki front u svojoj antifa┼íisti─Źkoj borbi na strani saveznika.

On je dalje naglasio da njegova vlada ima autoritet nad ─Źitavom teritorijom Albanije, ┼íto u tom trenutku svakako nije odgovaralo istini. Na sjeveru su jo┼í bile aktivne snage Nacionalnog fronta i ÔÇ×LegalitetaÔÇť, trebalo je sumnjati i u lojalnost sjevernoalbanskih plemenskih vo─Ĺa koje su se ─Źesto suprotstavljale i ranijim vladama. Bilo je o─Źigledno da Albanija na po─Źetku hladnog rata od zapadnih sila ne mo┼że ni┼íta da o─Źekuje, pa je silom prilika bila upu─çena da se osloni na Sovjetski Savez, a posebno na Jugoslaviju kao susjeda. Savez sa Jugoslavijom bio je prinudan potez u koji su je gurnule zapadne sile i Sovjetski Savez.

Po zavr┼íetku rata albanska zavisnost od Jugoslavije bila je izra┼żena u svim oblastima. Buduci da nije bila medunarodno priznata, Albanija prakticno nije mogla da vodi sopstvenu spoljnu politiku, pa je Jugoslavija u najvecoj meri preuzela spoljnopoliticko zastupanje zemlje. Na konferencijama u Potsdamu i Parizu zalagala se za albanske zahteve za reparaciju upucene Nemackoj i Italiji, i zastupala ju je, sa druge strane, u Komunistickom informacionom birou (Informbiro) koji je osnovan 1947.

U promjeni politi─Źkih i socijalnih odnosa u zemlji albanska komunisti─Źka partija je postupala rigorozno, sli─Źno kao jugoslovenska. Do progona politi─Źkih protivnika i eksproprijacije je do┼ílo jo┼í pijre nego ┼íto su za to stvorene ustavne mogu─çnosti. Pravi i navodni saradnici okupatora izvo─Ĺeni su pred narodni sud i ─Źesto osu─Ĺivani na smrt. ÔÇ×Fa┼íistickeÔÇť i ÔÇ×profa┼íistickeÔÇť organizacije i aktivnosti zabranjivane su, odnosno ka┼żnjavane, pri cemu se u ovo potonje ubrajalo prakti─Źno sve ┼íto je realizovano van masovnih organizacija Nacionalnog oslobodila─Źkog fronta ÔÇö kao ┼íto su bile manifestacije ÔÇ×Katolicke akcijeÔÇť iz Skadra. Svaki otpor vladaju─çem kursu partije bio je smatran izdajom. Otuda se historija Komunisticke partije Albanije ─Źita kao istorija izdaja jer nijedna komunisti─Źka partija nije tako temeljno ─Źi┼ícena od ÔÇ×neprijatelja partijeÔÇť kao albanska. Pri tome su ─Źesto oni koji su vr┼íili ci┼ícenje i sami postajali ┼żrtva nekog od narednih ─Źi┼ícenja. ─îi┼ícenje je uglavnom zna─Źilo fizi─Źku likvidaciju.

Agrarna reforma zapo─Źeta je jula 1945. najpre u El-basanu, a od 6. septembra iste godine i u cijeloj zemlji. Zemlji┼íte je bez od┼ítete oduzimano svim zemljoposjednicima koji ga nisu sami obradivali. Zemljoposjednicima koji su svoje zemlji┼íte obra─Ĺvali modernom mehanizacijom dozvoljeno je da zadr┼że 40 hektara; od toga je 10 hektara moralo da bude pod pa┼ínjacima. Svi ostali vlasnici zemlji┼íta i crkvene ustanove, koji su sami obra─Ĺivali svoje posjde, mogli su zadr┼żati po 20 hektara, od toga pet hektara pa┼ínjaka. Juna 1946. agrarna reforma je jo┼í vi┼íe poo┼ítrena: bez od┼ítete su oduzimani i ─Źitavi vo─çnjaci, vinogradi, maslinjaci, objekti i poljoprivredna oprema od vlasnika koji nisu li─Źno obra─Ĺvali zemlju.

U toku tih prvih godina vlasti, albanski komunisti smatrali su da ─çe Jugoslavija biti njihov najve─çi pokrovitelj. Me─Ĺutim kada je Tito izba─Źen iz Kominforma Albanija je ostala bez pomo─çi sa Jugoslovenske strane te je bila primorana na novu strategiju. Enver Hod┼ża je ubrzo na┼íao saveznika u Sovjetskom Savezu kojem vi┼íe nije bilo u interesu da Jugoslavija ima veliki utjecaj u Albaniji. Albaniji je dobro do┼ílo pokroviteljstvo velike sile koja ─çe joj pru┼żiti ne samo ekonomsku pomo─ç ve─ç i vojnu sigurnost. Prije nego ┼íto je do┼ílo do privredne i vojne pomo─çi trebalo je osigurati unutra┼ínju disciplinu i jedinstvo u partiji, te se ubrzo Enver Hod┼ża obra─Źunao sa projugoslovenskim elementima unutar partije kada je ve─ç smijenjen Ko─Źi, najistaknutiji zagovornik jugoslavenske linije, u septembru 1948. godine.

Time je omogu─çena i rehabilitacija Mehmeta ┼áehua, kojeg Hod┼ża vra─ça u Centralni komitet. Naime, ┼áehu je gotovo svakodnevno javno izricao nezadovoljstvo uplitanjem jugoslavenskih komunista u organizaciju albanske vojske.

SAVEZ SA SOVJETSKIM SAVEZOM

Poslije raskida sa Jugoslavijom Albaniji je vra─çena mogu─çnost slobodne trgovine, ali je albanska privreda, do tada potpuno zavisna od Jugoslavije, bila pred kolapsom. Sovjetski Savez i dr┼żave Istocnog bloka koje su zavisile od njega morale su sada da preuzmu ulogu kreditora, ┼íto su spremno do─Źekali jer je u vrijeme zao┼ítrenih odnosa Istok-Zapad Albanija imala izuzetno povoljan geostrate┼íki polo┼żaj. Otvorenim odobravanjem i stavljanjem uz SSSR, Hod┼ża uspijeva izvu─çi neke koristi za Albaniju.
Sovjetski Savez je do 1961. odobrio Albaniji kredite u vrijdnosti od 156 miliona dolara po veoma povoljnim uslovima (1957. godine je Albancima ─Źak opro┼íteno vra─çanje svih dotada┼ínjih potra┼żivanja). Pru┼żena tehni─Źka i vojna pomo─ç procjenjuju se na 100 miliona dolara. Vi┼íe od 3.000 sovjetskih vojnih i ekonomskih stru─Źnjaka zamijnili su protjerane jugoslovenske stru─Źnjake.
Do zaokreta u odnosima dolazi nakon Hru┼í─Źovljeva dolaska na vlast, 1953. godine. Dolazi do zahla─Ĺenja u odnosima izme─Ĺu Albanije i SSSR-a. Unutar SSSR-a dolazi do djelomi─Źnog obra─Źuna s naslije─Ĺem staljinizma, te do novih stremljenja, poput mirnog su┼żivota dva svjetska bloka. Staljinizam, me─Ĺutim, za Envera Hod┼żu predstavlja princip djelovanja, i tu dolazi do prvih nesuglasica izme─Ĺu njega i novog vodstva SSSR-a. Osim toga, bitno je re─çi da SSSR u tom razdoblju drasti─Źno smanjuje izdatke za financijsku pomo─ç Albaniji.

Postojala su u prvom redu dva aspekta nove sovjetske politike koju je Hru┼ícov proklamovao na Dvadesetoj sjednici Komunisticke partije Sovjetskog Saveza (14-25. februar 1956), a sa kojima se Hod┼ża i njegove pristalice nisu slagali: ponovno pribli┼żavanje Jugoslaviji i obracun sa Staljinom.

SARADNJA SA KINOM I KULTURNA REVOLUCIJA

Nakon raskida odnosa sa Sovjetskim Savezom Hod┼ża sve vi┼íe okre─çe pokroviteljstvu drugog komunisti─Źkog ÔÇťvelikog brataÔÇŁ, Narodne Republike Kine. Odlazi u posjet Kini, te se odu┼íevljava Mao Zedongom, njegovim na─Źinom vladavine i provedbom tzv. ÔÇťkulturne revolucijeÔÇŁ. Kina tako od sredine 50-ih godina 20. st. drasti─Źno pove─çava izdatke i pomo─ç za Albaniju, te dolazi do njihovog zbli┼żavanja na svim poljima. Novi zaokret u albanskoj vanjskoj politici donio je i nove obra─Źune i likvidacije neistomi┼íljenika.

Ovaj albanski mostobran, kao po─Źetak ideolo┼íkog sukoba sa Moskvom koji ─çe trajati sve do 1963. godine, Kineze je skupo ko┼ítao. Oni su, naime, morali da preuzmu sve finansijske i ekonomske obaveze Sovjetskog Saveza i Savjeta za uzajamnu ekonomsku pomo─ç. Kina je vodila ra─Źuna o tome da Albanija nakon prekida odnosa sa zemljama Isto─Źnog bloka ne zapadne u politi─Źku, a pogotovo ne u ekonomsku izolaciju, stavljaju─çi joj odmah na raspolaganje 123 miliona dolara kredita za finansiranje teku─çih investicija. Ukupan iznos kredita koje su Kinezi obezbijedili do 1975. godine procjenjuje se na 838 miliona dolara. Kako je Albanija uvijek vi┼íe uvozila iz Kine nego ┼íto je bio albanski izvoz, vremenom je stvoren ogroman izvozni deficit. Kina, koja je i sama smatrana zemljom u razvoju, nije mogla trajno da finansira albansku ekonomiju, pa je 1975. od Albanije zatra┼żila da zapo─Źne otplatu prispjelih rata kredita. To je bio i po─Źetak kraja albansko-kineske saradnje jer Albanija nije mogla, niti je htjela, da pla─ça. Kinezi su potom redukovali pomo─ç, da bi je 1978. i potpuno obustavili.

Nova odrednica koju je Enver Hod┼ża preuzeo iz kineskog modela komunisti─Źkog upravljanja dr┼żavom imala je nesagledive negativne posljedice na kulturu, tradiciju i vjerske slobode u Albaniji. Radilo se, naime, o ÔÇťkulturnoj revolucijiÔÇŁ.
U Albaniji je sprovo─Ĺena kampanja protiv rastu─çeg birokratskog aparata i nepotizma. Plate su izjedna─Źene, a oko 15.000 ─Źinovnika iz uprave prebaceno je u proizvodnju , dok su svi slu┼żbenici, nau─Źnici i zaposleni u kulturi bili obavezni da jednom godi┼ínje po mjesec dana obavljaju fizi─Źki posao na selu. To je trebalo da doprinese zbli┼żavanju sa ÔÇ×narodnim masamaÔÇť i sprije─Źi stvaranje novog vladaju─çeg sloja. U vojsci su ukinuti ─Źinovi i su uvedeni su politi─Źki komesari. Albansko partijsko rukovodstvo, nije dozvolilo da se dogodi ÔÇ×kulturna revolucija iznutraÔÇť. Partijski aparat je ostao netaknut i svo vrijeme je dr┼żao pokret pod kontrolom. Tako je Albanija krajem 1967. postala prva ateisti─Źka dr┼żava na svijetu, kako je to albanska propaganda s ponosom objavila. Hod┼ża se izgleda potrudio da se sa ÔÇ×opijumom za narodÔÇť obra─Źuna radikalnije od maoisti─Źke Kine. Na mjesto religije je, za razliku od Kine, do┼ílo njegovanje sopstvene pro┼ílosti (Iliri, Skenderbeg, kultura nacionalnog preporoda) i, kao u Kini, do ekstrema je doveden kult li─Źnosti Envera Hod┼że koji je progla┼íen klasikom marksizma-lenjinizma; 1968. po─Źelo je izdavanje njegovih sabranih dijela.

Govore─çi o Titu i Staljinu u svome djelu “Savremeni revizionisti na putu degeneracije u socijaldemokrate i udru┼żivanja sa socijaldemokratijom, Enver Hod┼ża tvrdi kako su oni ÔÇťu┼íli u ÔÇťsvetu alijansuÔÇŁ s ameri─Źkim imperijalistima i reakcionarima raznih zemalja, sa svim protukomunisti─Źkim snagama protiv naroda i socijalizmaÔÇŁ.

Iz toga razdoblja datiraju i famozni bunkeri uz albansku obalu, za slu─Źaj invazije SAD-a na Albaniju, koje se Hod┼ża paranoi─Źno pla┼íio. Naime, izgra─Ĺeno je oko 750 000 bunkera, svaki za po jednoga ─Źovjeka, koji bi bili iskori┼íteni u slu─Źaju navedene invazije. Oni nam i danas svjedo─Źe o karakteru re┼żima koji je tada vladao Albanijom. U me─Ĺuvremenu, kada su se odnosi s Kinom po─Źinjali polako hladiti. nastavljena je praksa likvidacija, a likvidirani su Beqir Balluka, ministar obrane, i Petrit Dume, na─Źelnik general┼ítaba.

Posljednji period vladavine i potpuni izolacionizam

U posljednjim godinama svoje vladavine Hod┼ża govori kako nema izgradnje socijalizma uzimanjem kredita i pomo─çi od bur┼żoazije i revizionista ili preuzimanjem pojedinih elemenata kapitalisti─Źke ekonomije. Smatra da svaki ─Źin koji ide u tom smjeru otvara vrata kapitalisti─Źkoj ekonomiji i ru┼íenju socijalizma. Time se zapravo referira na svoje postupke, ┼żele─çi se prikazati pravovjernim i istinskim socijalistom, te ┼żele─çi razlaz s Jugoslavijom, SSSR-om i Kinom ocijeniti opravdanim. Izme─Ĺu ostaloga, 1980. godine izlazi njegovo djelo Eurokomunizam je antikomunizam, u kojemu se obra─Źunava s rukovode─çim komunistima i komunisti─Źkim grupacijama u zapadnoj Europi, progla┼íavaju─çi ih revizionistima. Godine 1981. slu┼żbeno je objavljeno kako se ubio predsjednik vlade i dugogodi┼ínji Hod┼żin suradnik, Mehmet ┼áehu, mnogi smatraju kako je ┼áehu ubijen.

U ovim godinama izolacije i van svih svjetskih zbivanja Albanija je bila primorana da radi na normalizaciji odnosa sa susjednim zemljama. Sa oba najbli┼ża susjeda -Gr─Źkom i Jugoslavijom – do tada je imala samo sukobe. Albanija je diplomatske odnose sa Gr─Źkom, koja je odustala od ju┼żnoalbanskih oblasti (ÔÇ×Sjeverni Epir ), ali zbog italijanskog pohoda iz 1940/1941. smatrala da je de jure jo┼í u ratu sa Albanijom, uspostavila tek 1971. godine. U godinama poslije toga albansko-gr─Źka robna razmjena znatno raste, da bi 1977. godine dostigla ukupno 21 milion dolara. Iste godine ove dvije zemlje potpisuju sporazum o vazdu┼ínom saobracaju i linijom Tirana-Atina otvorena je prva direktna avionska veza izmedu Albanije i neke od zemalja Zapada. I sa Jugoslavijom je, uprkos svim Hod┼żinim napadima upu─çenim njenom partijskom rukovodstvu, donekle normalizovan odnos.

Marta 1981. u Pri┼ítini su odr┼żane masovne demonstracije, zapo─Źete na Univerzitetu. Demonstranti su tra┼żili da Kosovo dobije status republike. Bilo je ─Źak i parola na kojima se tra┼żilo odvajanje od Jugoslavije i priklju─Źenje oblasti naseljenih Albancima Albaniji. Hod┼ża je bio pred dilemom: on sa jedne strane nije ┼żelio da podr┼żi tendencije kosovskih Albanaca, ali je sa druge morao da vodi ra─Źuna o ÔÇ×velikoalbankimÔÇť nacionalistima iz redova svoje partije koji su zastupali tezu o jedinstvu albanskog kulturnog naciona. Hod┼ża se postepeno povukao u penziju po─Źetkom osamdesetih, a Ramiz Alija ga je nasledio. Umro je 11.4.1985, sa 76 godina.

Komentariši

Va┼ía email adresa ne─çe biti objavljivana. Neophodna polja su ozna─Źena sa *