moderno doba

Moderno doba

GRANICE BOSNE I HERCEGOVINE KROZ XIX STOLJE─ćE

Autor: Amir Krpi─ç

I. Bosanski ejalet i srpski ustanci

Nakon Svi┼ítovskog mirovnog ugovora iz 9. VIII 1791. godine, kojim je zavr┼íen rat izme─Ĺu Habzbur┼íke monarhije i Osmanske dr┼żave, formirana je mje┼ítovita komisija za razgrani─Źenje na podru─Źju Bosanske Krajine. Habzburzi su ovaj rat na bojnom polju dobili, u nekoliko mjesta su pre┼íli osmansku granicu, na istoku ─Źak i Beograd zauzeli. Me─Ĺutim, zbog rasplamsavanja doga─Ĺaja u Francuskoj u vezi sa revolucijom, Habzburzima se ┼żurilo da sklope mir sa Osmanlijama, kako bi mogli motriti na de┼íavanja u Francuskoj. Pristali su povu─çi se iz ve─çine osvojenih mjesta u Bosanskom ejaletu, pa i Beograda u Smederevskom sand┼żaku, ali ─Źini se nevoljno, budu─çi da su odugovla─Źili sa povla─Źenjem i posljednje jedinice povukli tek 1797. godine.

Dogovor o razgrani─Źenju je sklopljen ranije, ubrzo nakon mira u Svi┼ítovu. Tim sporazumom je zapravo vra─çen status quo izme─Ĺu dvije dr┼żave uz tek manje korekcije granice. Okupirani gradovi Bosanski Novi, Bosanska Dubica i Bosanska Gradi┼íka su vra─çeni Osmanskoj dr┼żavi, odnosno Bosanskom ejaletu, dok su Habzbur┼íkoj monarhiji pripali Cetin, Lapac, Srb i pojas zemlji┼íta ispod Plje┼íevice i Plitvi─Źkih jezera.

U tim granicama Bosanski ejalet je u┼íao u sudbonosno XIX stolje─çe. Sastojao se na po─Źetku stolje─ça od Bosanskog, Hercegova─Źkog, Zvorni─Źkog iKli┼íkog, te kasnije osnovanog Novopazarskog sand┼żaka. Glavni grad ejaleta bio je Travnik do sredine ovog stolje─ça.

Sjeverne i zapadne granice dana┼ínje Bosne i Hercegovine su utvr─Ĺene mirovnim ugovorima, najprije u Srijemskim Karlovcima 1699., imale korekcije u ratovima kroz XVIII stolje─çe i kona─Źno utvr─Ĺene u Svi┼ítovu 1791. na onu liniju koja i danas dijeli Bosnu i Hercegovinu od Republike Hrvatske. Me─Ĺutim, isto─Źne granice su svoje najve─çe promjene imale upravo u XIX stolje─çu. Do po─Źetka ustanka u Smederevskom sand┼żaku, Bosanski ejalet je obuhvatao poveliku teritoriju sa isto─Źne strane rijeke Drine. Najve─çi dio te prekodrinske teritorije je pripadao Bosanskom sand┼żaku, odnosno novopazarskoj oblasti, od koje je u toku stolje─ça formiran zaseban Novopazarski sand┼żak u okviru Bosanskog ejaleta. Manji dio prekodrinske teritorije je pripadao Zvorni─Źkom sand┼żaku, ta─Źnije kadiluci: ┼áabac, Krupanj, Bohorina, Jadar i Pti─Źar (Loznica).

Doga─Ĺaji u vezi sa ustankom u Smederevskom sand┼żaku, odnosno Prvim srpskim ustankom doveli su do privremene okupacije navedenih dijelova Zvorni─Źkog sand┼żaka, pa ─Źak i dijelova sa lijeve obale Drine. Me─Ĺutim, gu┼íenjem ustanka 1813. godine teritorijalne promjene su poni┼ítene, a Bosanski ejalet je dobio nazad svoje nahije i kadiluke.

No, to nije bilo dugog vijeka, jer je ubrzo izbio Drugi srpski ustanak, vo─Ĺen Milo┼íem Obrenovi─çem. Intervencijom Ruske imperije ustanak je ubrzo zavr┼íen ÔÇô ovaj put uspje┼íno. Smederevski sand┼żakbeg Mara┼íli Ali-pa┼ía i vo─Ĺa pobunjenika Milo┼í Obrenovi─ç su 1815. dogovorili uspostavljanje mje┼íovite osmansko-srpske uprave na teritoriji Smederevskog sand┼żaka, ─Źime je uspostavljena autonomna srpska dr┼żava u sastavu Osmanske dr┼żave.

Ubrzo se pojavilo pitanje granica, odnosno onih nekoliko nahija i kadiluka koje su Kara─Ĺor─Ĺevi ustanici kratkotrajno okupirali, a koji su poslije sloma Kara─Ĺor─Ĺevog ustanka (Prvog srpskog ustanka) vra─çeni Bosanskom ejaletu. Iz Srbije su od tada po─Źele otvorene pretenzije prema bosanskoj teritoriji, oslanjaju─çi se i na ─Źinjenicu da su osmanske vlasti, u dogovoru sa Rusijom, obe─çale predati tu teritoriju Srbiji. No, nahije su ostale u sastavu Bosanskog ejaleta jo┼í neko vrijeme. Isto─Źna i jugoisto─Źna granica Ejaleta je i nakon srpskih ustanaka i┼íla od u┼í─ça Drine u Savu na sjeveru, dalje niz Drinu obuhvataju─çi i pomenute sporne nahije i kadiluke sa desne strane Drine, pa dalje prema jugu obuhvataju─çi oblasti Starog Vlaha i dio Kosova sa kadilucima: Novi Pazar, Trgovi┼íte, Kosovska Mitrovica, Nova Varo┼í sa Sjenicom; kod Kosovske Mitrovice je skretala na zapad zahvataju─çi Bijelo Polje, dalje do pred Podgoricu i dalje na Sutorinu izme─Ĺu Konavla i Herceg-Novog, ostavljaju─çi Boku Kotorsku u austrijskom posjedu.

II.  Pokret za autonomiju i promjena granica

Po─Źetkom tridesetih godina XIX stolje─ça nezadovoljstvo u Bosanskom ejaletu prema politici centralne vlasti dostiglo je vrhunac. Reforme je sultan Mahmud-han II energi─Źno provodio, ukinio je jeni─Źerski od┼żak na teritoriji cijele dr┼żave, a na red su do┼íle i sve zastarjele institucije, koje su stvarale prepreke ka uspostavljanje modernijeg sistema u Osmanskoj dr┼żavi. Otpor reformama u Bosni je bio veoma jak, a vodili su ga ajani i kapetani na ─Źelu sa grada─Źa─Źkim kapetanom Husein-begom Grada┼í─Źevi─çem. Osim otpora reformama, jedan od uzroka ustanka je bila i ─Źinjenica da je susjedna Kne┼żevina Srbija, uspostavljena 1815. godine, ve─ç se po─Źela razvijati kao dr┼żava udaljavaju─çi se od centralne vlasti. Na to sve je do┼ílo i ponovno pokretanje pitanja prekodrinskih nahija i kadiluka, koje je Kne┼żevina ┼żeljela pripojiti, pozivaju─çi se na raniji dogovor sa osmanskim vlastima. Kada se u Bosni saznalo za mogu─çu predaju bosanskih teritorija Kne┼żevini Srbiji, me─Ĺu stanovni┼ítvom je dodatno pove─çana ┼żelja za borbom protiv centralne vlasti, naro─Źito stanovni┼ítvom Zvorni─Źkog sand┼żaka, odakle su dolazile jasne poruke da ─çe do─çi od odlu─Źnog otpora protiv odluka sultana, ruskog imperatora i srpskog kneza.

Pobunu u Bosni Srbija je iskoristila za ispunjenje svojih ciljeva vezanih za teritorijalno pro┼íirenje prema spornih nahijama. Nakon dvije godine, bosanski ustanak je slomljen, a zatim dolazi do zna─Źajnih promjena granica Bosanskog ejaleta u odnosu na dotada┼ínje stanje.

Osim toga, treba spomenuti i unutra┼ínje upravno-teritorijalne promjene, koje su nastale prije izbijanja borbe za autonomiju. Naime, 1827. godine je ukinut Kli┼íki sand┼żak, a osim gubitka prekodrinskih nahija, Zvorni─Źki sand┼żak je izgubio i svoj status, odnosno ukinut je u potpunosti.Dotada┼ínje teritorije oba spomenuta sand┼żaka su priklju─Źene Bosanskom sand┼żaku. Najve─ça promjena, kao posljedica bosanskog ustanka, svakako je izdvajanje Hercegova─Źkog sand┼żaka iz Bosanskog ejaleta. Kao nagradu za poslu┼ínost i odanost sultanu, stola─Źki kapetan Ali-aga Rizvanbegovi─ç je dobio Hercegovinu na upravu kao mutesarifluk, ─Źime je fakti─Źki Hercegovina postala zaseban ejalet pored Bosanskog ejaleta i tako je ostalo narednih dvadesetak godina, kada je vra─çen u sastav mati─Źnog Bosanskog ejaleta.

III. Unutrašnje upravno-teritorijalne promjene

Nakon gu┼íenja bosanskog ustanka na vlastima je bilo da provedu reforme koje su planirali. Me─Ĺutim, ─Źak i nakon lomljenja oru┼żanog otpora, reforme su se veoma sporo provodile. U klju─Źnim pitanjima trebalo je dvadeset godina da se uvedu novine u sistemu. Centralne vlasti su u Bosni 1850. godine postavili za seraskera Omer-pa┼íu Latasa (Omer Lutfi-pa┼íu). Omer-pa┼ía je za dvije godine u potpunosti slomio otpor bosanskih begova, uklju─Źuju─çi i pogubljenje Ali-pa┼íe Rizvanbegovi─ça i mnogih drugih uglednih ljudi me─Ĺu Bo┼ínjacima. Ve─ç u januaru 1851. godine, Omer-pa┼ía je proveo ciljane reforme, izme─Ĺu ostalih, i administrativnu reformu Bosanskog ejaleta.

Sjedi┼íte valije je premje┼íteno iz Travnika u Sarajevo, sand┼żaci su ukinuti, spahijska organizacija do┼żivjela svoj kona─Źan kraj, ba┼í kao i esnafska organizacija. Umjesto sand┼żaka, formirani su kajmekamluci, koji su uglavnom odgovarali biv┼íim upravnim jedinicama. Sand┼żaci Bosanskog ejaleta su pretvoreni u kajmekamluke, pa se on sastojao od njih ┼íest: Sarajevskog, Zvorni─Źkog, Banjalu─Źkog, Biha─çkog, Travni─Źkog i Novopazarskog. Hercegova─Źki ejalet je imao tri kajmekamluka: Mostarski, Trebinjski i Pljevljanski. Oni su se dalje dijelili na mudirluke, jedinice koje su trebale zamijeniti stare nahije, tako da je Bosanski ejalet imao 44, a Hercegova─Źki 16 mudirluka.

Vilajetskim zakonom iz jula 1865. godine Bosanski i Hercegova─Źki ejaleti su spojeni u Bosanski vilajet, kojem je vra─çeno staro ure─Ĺenje na sedam sand┼żaka: Bosanski (Sarajevo), Hercegova─Źki (Mostar), Biha─çki, Travni─Źki, Banjalu─Źki, Zvorni─Źki (Tuzla) i Novopazarski (Sjenica). Takvo stanje zadr┼żalo se kratko, budu─çi da je 1872. godine Novopazarski sand┼żak spojen sa Ni┼íkim sand┼żakom Rumelijskog vilajeta i formiran je novi vilajet, Novopazarski. On se tako─Ĺer nije dugo zadr┼żao, jer je nakratko vra─çen Bosanskom vilajetu, a nakon Berlinskog kongresa novopazarska oblast uklju─Źena je u Kosovski vilajet.

Treba spomenuti tako─Ĺer i malu promjenu na granici sa Crnom Gorom. Naime, Crna Gora je od 1857. tra┼żila jedan pojas zemlji┼íta uz granicu sa Hercegova─Źkim ejaletom, ┼íto su osmanske vlasti odbile, a nakon ─Źega je do┼ílo do oru┼żanog sukoba lokalne vojske iz Hercegovine sa Crnogorcima. Borbe su zavr┼íene 1860. godine, a Crna Gora je dobila Grahovo i dio preostale sporne oblasti.

IV. Isto─Źna kriza i Berlinski kongres

Druga polovina XIX stolje─ça je vrijeme raskida vi┼íestoljetne veze izme─Ĺu Bosne i Istanbula. Sve ve─çi interes zapadnih sila, prije svih Austrijskog carstva (kasnije Austro-Ugarske monarhije), sa jedne strane, a sve manja mo─ç Osmanske dr┼żave da zadr┼żi svoju najzapadniju provinciju, sa druge strane, neminovno su vodili drasti─Źnim promjenama koje se odnose na Bosnu.

U Hercegovini je 1875. godine zapo─Źeo ustanak kr┼í─çanskog stanovni┼ítva, koji je imao socijalne i politi─Źke ciljeve, a koji se potom prenio na dijelove zapadne i isto─Źne Bosne, Novopazarski sand┼żak, Srbiju, Makedoniju i Bugarsku i postao predmet interesovanja europske diplomatije. Taj doga─Ĺaj, poznat kao Velika isto─Źna kriza, imao je sudbonosne posljedice za Bosnu i Hercegovinu. Kriza je kulminirala ratom, kojeg su kne┼żevine Srbija i Crna Gora povele protiv Osmanske dr┼żave, a u kojeg se potom uklju─Źila i Rusija, uz pomo─ç bugarskih i rumunskih boraca. Za Bosanski vilajet je postojala velika opasnost od potpunog raspada, budu─çi da su ustanici ┼żeljeli spajanje sa Srbijom ili Crnom Gorom. Iako je ve─çi dio Bosanskog vilajeta tih godina bio pod oru┼żjem, glavnina operacija se vodila isto─Źno, u rusko-osmanskim bitkama, koje su odlu─Źile pobjednika rata. Rat je zavr┼íen 1878. godine, a interesantan je bio svim va┼żnim politi─Źkim faktorima u Europi.

Rat je zapravo zavr┼íen po─Źetkom 1878. godine, ali su uslijedili dugi pregovori. Ta godina je donijela dva mirovna ugovora, ta─Źnije, preliminarni i kona─Źni mir. Preliminarni mir je potpisan u San Stefanu u martu 1878. godine. Izme─Ĺu ostalog, potvr─Ĺena je nezavisnost za Crnu Goru, Srbiju iRumuniju i autonomiju za Bugarsku uz znatne teritorijalne promjene. Bosanski vilajet je izgubio teritoriju u korist Kne┼żevine Crne Gore, tako da je granica pomjerena na liniju od Gacka do spajanja Pive i Tare i dalje na sjever uz Drinu do spajanja sa Limom; potom uz Lim prema jugoistokuistoku do Prijepolja, odakle nastavlja isto─Źno od Lima prema Ro┼żaju do Suhe Planine i dalje prema jugu (gdje je tako─Ĺer Crna Gora dobila pro┼íirenje) do albanske granice.Kne┼żevina je prema tome dobila teritoriju uz biv┼íu granicu sa hercegova─Źkim i novopazarskim sand┼żakom i skoro dvostruko je uve─çana njena teritorija.Druga kne┼żevina, Srbija, tako─Ĺer je dobila teritorijalno pro┼íirenje, djelomi─Źno i na ra─Źun Novopazarskog sand┼żaka, tako da je ┼íeher Novi Pazar do┼íao na samu granicu Kne┼żevine Srbije i Osmanske dr┼żave. Prikazi teritorijalnog pro┼íirenja kne┼żevina mogu se vidjeti na kartama ispod:

Osim gubitka dijela teritorije, Bosanski vilajet je predvi─Ĺen da bude autonomna oblast unutar Osmanske dr┼żave, kao ┼íto je predvi─Ĺeno ranijom Istanbulskom konferencijom iz decembra 1876. ÔÇô januara 1877. godine. Me─Ĺutim, sprovo─Ĺenje u djelo sanstefanskog mirovnog ugovora se nije dogodilo u cjelosti. Zbog sudbine Kne┼żevine Bugarske, ta─Źnije ruskog nezadovoljstva predvi─Ĺenim stvaranjem velike bugarske dr┼żave, pokrenuto je pitanje revizije sanstefanskog mirovnog ugovora, pa je sazvan kongres velikih sila u Berlinu.Na njemu se u─Źestvovali predstavnici Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske, Njema─Źkog carstva (i Kraljevine Pruske), Austro-Ugarske monarhije, Francuske republike, Ruske imperije i Osmanske dr┼żave.

Izme─Ĺu ostalog, Berlinskim kongresom je kona─Źno potvr─Ĺena nezavisnost za Crnu Goru, Srbiju i Rumuniju i stvaranje autonomne, ali sada znatno manje Bugarske. ─îlan XXV ovog ugovora predvi─Ĺa priklju─Źenje Bosne i Hercegovine Austro-Ugarskoj. Austro-Ugarska je dobila pravo da dr┼żi svoje trupe na prostoru cijelog Bosanskog vilajeta, a detalji treba da budu dogovoreni izme─Ĺu Be─Źa i Istanbula.

Bosna (i Hercegovina) su na taj na─Źin, nakon preko ─Źetiri stolje─ça osmanske vlasti, dobile novog gospodara. Formalno je Bosanski vilajet i dalje bio pod sultanovom vla┼í─çu, ali je svoju upravu uspostavila Monarhija. Bez Novopazarskog sand┼żaka je Vilajet trebao postati dio Monarhije, ┼íto je zna─Źilo novu promjenu granica, a to ─çe se i pokazati 1908., kada je Be─Ź odlu─Źio okupirati Bosnu i Hercegovinu ÔÇô bez Sand┼żaka. Poslije Balkanskih ratova, tada ve─ç biv┼íi Novopazarski sand┼żak je podijeljen izme─Ĺu Srbije i Crne Gore, tako da je Bosna i Hercegovina trajno ostala bez tog dijela svoje nekada┼ínje teritorije.

Teritorijalno pro┼íirenje Kne┼żevine Crne Gore, predvi─Ĺeno mirom u San Stefanu, tako─Ĺer je revidirano, ─Źlanom XXXVIII Berlinskog mira.Granica po─Źinje od Ilinog brda do sjeverno od Klobuka, zatim niz Trebi┼ínjicu prema Gran─Źarevu, koje ostaje u Hercegovini, a zatim se uspinje uz rijeku (Trebi┼ínjicu) do 1 kilometar od (ispod) spajanja Trebi┼ínjice sa ─îepelicom; dalje ravno prema uzvi┼íenjima uz rijeku Trebi┼ínjicu, pa nastavlja u pravcu Pilatova, koji pripada Crnoj Gori; dalje na sjever uz uzvi┼íenjanajbli┼że 6 kilometara od puta Bilek ÔÇô Korito ÔÇô Gacko do prolaza izme─Ĺu Somine planine i ─îurila, gdje skre─çe isto─Źno u pravcu Vratkovi─ça, koje ostaje hercegova─Źko, do planine Orline.Od te ta─Źke granica ide na sjever i sjeveroistok, ostavljaju─çi Ravno u Crnoj Gori, prelazi vrhove Leber┼ínika i Volujaka, zatim pada najkra─çom linijom do rijeke Pive, koju prelazi i dolazi do rijeke Tare, prolaze─çi izme─Ĺu Crkvica i Nedvine. Od te ta─Źke granica se uspinje uz Taru do Mojkovca, odakle prelazi du┼ż vrha grebena do Si┼íkog jezera, a od tog mjesta nastavlja du┼ż stare granice do sela Sekulare. Granica dalje ide, od te ta─Źke, du┼ż grebena Mokre planine, a selo Mokra ostaje u Crnoj Gori; dalje dolazi do ta─Źke 2166 na Karti Austrijskog ┼átaba, prate─çi glavni lanac i razvo─Ĺe izme─Ĺu Lima i Drima sa jedne i Cievne (Zema) sa druge strane.

Granica Kne┼żevine Srbije i Bosne i Hercegovine je utvr─Ĺena ─Źlanom XXXVI Berlinskog mira. Ona se nije mijenjala u odnosu na ranije stanje ÔÇô utvr─Ĺena je du┼ż rijeke Drine od Kopaonika na jugu do u┼í─ça Drine u Savu na sjeveru, posebno nagla┼íavaju─çi da Mali Zvornik i Sakar pripadaju Kne┼żevini. Ovim razgrani─Źenjima, iz Bosanskog vilajeta su izdvojeni i Crnoj Gori priklju─Źeni Nik┼í─çi─ç, Vilica, Vrbica, Krstac, Mratinje, u┼í─çe Pive i Tare, ┼Żabljak i Kola┼íin.

Kada su u pitanju izlazi na more, od Karlova─Źkog mira (1699.) Bosna i Hercegovina je imala dva izlaza, na dva kraja Dubrova─Źke republike ÔÇô Klek i Neum na sjeveru i Sutorinu na jugu. Po┼żareva─Źkim mirom (1718.) su ti izlazi potvr─Ĺeni, kao i Beogradskim mirom (1739.) i svim kasnijim mirovnim ugovorima izme─Ĺu Osmanske dr┼żave i nekoga od njenih suparnika.

Izlaze na more na dva spomenuta mjesta, Osmanska dr┼żava, odnosno Bosanski ejalet/vilajet je zadr┼żao i u XIX stolje─çu i pored ─Źestih promjena granica. Zapravo, zapadne granice se od Karlova─Źkog mira nisu mijenjale. Svi┼ítovskim mirom je tek malo korigovana granica prema dana┼ínjoj Hrvatskoj i od tada se definitivno nije mijenjala, pa su Klek, Neum i Sutorina neupitno pripadali Bosanskom ejaletu ili preciznije Hercegova─Źkom sand┼żaku.

V. Rezime

Bosna i Hercegovina je u XIX stolje─çu imala zna─Źajnih promjena granica. Prve naznake promjena su uslijedile kao posljedica srpskih ustanaka po─Źetkom stolje─ça. Zapravo, tada je dogovorena predaja bosanskih teritorija isto─Źno od Drine u njenom donjem toku, odnosno nahija koje su pripadale Zvorni─Źkom sand┼żaku. Me─Ĺutim, predaja teritorija tada nije izvr┼íena.

Nakon neuspje┼íne borbe Husein-begovog Pokreta za autonomiju, osmanske vlasti su ustupile Kne┼żevini Srbiji prekodrine nahije, tako da je granica Ejaleta i Kne┼żevine utvr─Ĺena na rijeci Drini du┼ż njenog toka do u┼í─ça u Savu. Istovremeno, bilo je i unutra┼ínjih promjena granica, koje se odnose na ukidanje Kli┼íkog i privremeno Zvorni─Źkog sand┼żaka, a u skladu s tim ┼íirenja Bosanskog sand┼żaka. Tako─Ĺer, nakon sloma Pokreta za autonomiju, izdvojena je Hercegovina iz Bosanskog ejaleta i dvadesetak godina postojala kao zaseban mutesarifluk.

Zatim je uslijedilo vra─çanje Hercegovine u mati─Źni ejalet, odnosno tada ve─ç vilajet. ┼áezdesetih godina je izvr┼íena i manja korekcija na granici sa Crnom Gorom, gdje je Grahovo pripapalo pomenutoj zemlji. Sedamdesetih godina Novopazarski sand┼żak prvi puta biva izdvojen iz sastava Bosanskog ejaleta/vilajeta, pa privremeno biva vra─çen, i ponovo izdvojen. Kona─Źnu uspostavu granice sa Srbijom i Crnom Gorom donio je Berlinski kongres, na kojem su jasno utvr─Ĺene linije razgrani─Źenja izme─Ĺu onoga ┼íto je Austro-Ugarska dobila kao okupacioni mandat i onoga ┼íto su dobile susjedne kne┼żevine ili ┼íto je ostalo osmansko. Definitivan raskid sa biv┼íim Novopazarskim sand┼żakom Bosna i Hercegovina je do┼żivjela nakon Balkanskih ratova i od tada ona ima dana┼ínje aktuelne granice, sa izuzetkom Sutorine.

Komentariši

Va┼ía email adresa ne─çe biti objavljivana. Neophodna polja su ozna─Źena sa *