ličnosti

Ličnosti

OLGA ZIROJEVIĆ: Šta je islam?

Islama ima isto toliko malo koliko i hriŔćanstava. Postoje samo mnogobrojne struje, pravci, pravne Å”kole, teoloÅ”ka učenja od zemlje do zemlje delimično različitih kulturno-verskih tradicija, koji nisu saglasni čak ni unutar pojedinih porodica. Pored većine sunita, kojih je Å”irom sveta negde 90 odsto, postoji i velika manjina od 8 do 9 odsto Å”iita, kao i mnogobrojne druge grupe. A Å”iiti su, opet, skupno ime za veliku grupu vrlo različitih islamskih sekti čije je polaziÅ”te priznavanje Alija (rođaka i zeta Muhamedovog) za legitimnog halifu posle Prorokove smrti.

Pored toga, postoje i posebne grupe i sekte koje su, delimično, zvanično isključene iz muslimanske zajednice, ali se same i dalje smatraju muslimanima. Kao, na primer, pokret Ahmedije koji je nastao na indijsko-pakistanskom prostoru. Njegov osnivač otelovljuje u svojoj ličnosti povratak Isusa i, istovremeno, pravovodećeg imama Mahdija. Ima i drugih sinkretističkih grupacija koje nisu doživele isključenje, ali zbog činjenice da njihovo učenje znatno odudara od ā€žglavnog tokaā€ islamske teologije u Iranu se, na primer, progone Bahaije. Grupe, pak, koje povezuju islamske i neislamske sadržaje, kao J(a)ezidi ili Druzi, uglavnom se trpe, ali ih većina muslimana ne priznaje za pravoverne.

Isto tako kao Å”to se jedan pravoslavac oseća malo shvaćenim kada ga drže za Jehovinog svedoka ili, pak, jedan katolik kada ga vide kao baptistu, znači stavljaju se u spektar negde na rubu hriŔćanstva, koji oni uopÅ”te ne predstavljaju, ni muslimani ne žele da se identifikuju sa islamom nego posmatraju svoju veru pre svega iz vidokruga spektra kojem sami pripadaju. Jer, neretko, smatraju se druge struje i pravci lažnim, fanatičnim ili ne istinski islamskim.

Član jednog mističnog reda imaće drugu spoznaju Boga od vahabitskog teologa Saudijske Arabije koji odbacuje mistiku (uz kult svetaca). Jedan pripadnik sunitske uleme (muslimanski verski učenjaci) ima sigurno drugo shvatanje legitimne vladavine od jednog Å”iite imamite, za koga je verska vladavina u rukama verskog vođe, dakle jednog imama ili njegovog predstavnika, pa svaku sunitsku vladavinu on smatra nezakonitom.

Isto tako postoje velike razlike između svakodnevnih islamskih tradicija pojedinih zemalja. Tuniski, relativno zapadni razlikuje se zamaÅ”no od vahabitskog islama saudijske vladarske kuće, islam socijalističke Baas partije Iraka od turskog islama Turske republike ili od delimično animističkim elementima prožete islamske kulture Crne Afrike. Islam nekih manjinskih naroda Kine i nekadaÅ”njeg Sovjetskog Saveza, koji je preživeo vreme komunističke jednopartijske države jedva da je uporediv sa islamom američkih Crnih muslimana (Black Muslims) ili, pak, sa onim severnoafričkim, formiranim, delimično, pod berberskim uticajem.

Između pojedinih islamskih ortodoksnih pravnih Å”kola (hanefiti, malikiti, Å”afiiti, hanbaliti) postoje, među sunitima i Å”iitima, različita tumačenja (u odnosu na verske obaveze, razna pravna pitanja, vođenje rata), kao i među uglednim komentatorima KurŹ¼ana, pa i kada su u pitanju fetve (pravna miÅ”ljenja).

Priznavanje Pet stubova islama (Å”ehada, obavezna ritualna molitva, post, zekat, hadž) i KurŹ¼ana kao večne i nepogreÅ”ive Božje reči predstavljaju, donekle, osnovnu dogmatsku versku konstrukciju islama; mada ima i grupa, kao, na primer, sirijski i turski aleviti, koji ne praktikuju Pet stubova na taj način, ali se u celini ipak računaju u muslimanske grupe. Pa i tamo gde se KurŹ¼an priznaje kao prvi izvor Božje objave i putokaz u svakodnevnom životu mogu postojati značajne razlike u tumačenju koji su propisi danas i na koji način primenljivi na postojeće datosti.

Uputstva KurŹ¼ana dopunjena su islamskom tradicijom (hadis) koju čine opis postupaka i miÅ”ljenja samog poslanika Muhameda, njegovih drugova (ashab) i prvih halifa (vladara posle Muhamedove smrti): oni važe kao uzorni i, otuda, obavezujući, uz KurŹ¼an. Ali i tu, kada je reč o praktičnom značenju, ima ponovo razlika budući da su za sunite merodavni hadisi ashaba i prve trojice halifa, dok su za Å”iite oni Muhamedovih rođaka, pre svega njegovog zeta i četvrtog halife Alija.

Osim KurŹ¼ana i tradicije muslimani smatraju i pet dogmi za temeljne islamske principe: veru u jednoću Boga, u anđele, u svete knjige, u poslanika Muhameda, kao i odgovornost svakog čoveka na Sudnjem danu.

Godine 1999. ukupan broj muslimana na svetu kretao se oko jedne milijarde. Žive u preko stotinu zemalja, a u četrdesetak čine većinu stanovniÅ”tva. U dijaspori, znači u Evropi i obema Amerikama, bilo ih je oko 15 miliona. Najveće muslimanske zemlje su Indonezija, Pakistan, BangladeÅ”, dok su u Indiji muslimani najveća manjina (tada preko 100 miliona od ukupno 950 miliona stanovnika). Arapi su među muslimanskim narodima već veoma rano bili u manjini; pomenute godine bilo ih je oko 200 miliona, od toga sa 10 miliona orijentalnih hriŔćana.

Danas se broj muslimana u svetu procenjuje na viÅ”e od milijardu i po (ili 23 odsto ukupne svetske populacije) i tako su oni, posle hriŔćana, druga najveća verska skupina.

A shodno prognozama američkih istraživača godine 2070. biće ih, prvi put u istoriji, viÅ”e nego hriŔćana, pa će u Nemačkoj, na primer, svaki deseti stanovnik biti musliman.

Olga Zirojević/PeŔčanik.net, 23.05.2019.