Grad koji je sagradio Tvrtko I sa Bosancima u Konavlima

Srednjovjekovna Bosna

Grad koji je sagradio Tvrtko I sa Bosancima u Konavlima

Jedna od pretpostavki je da su ga sagradili Bosanci, tj. Tvrtko I poslije zauzimanja Konavala 1377. godine.

-Podru─Źje Konavala, takozvani ÔÇťmisir DalmacijeÔÇŁ, nalazi se izme─Ĺu Dubrovnika i Herceg Novog i dana┼ínji je najju┼żniji dio Republike Hrvatske. Sa mora je ┼ítite o┼ítre i te┼że pristupa─Źne obale, dok unutra┼ínjost predstavlja uzdu┼żan plodan pojas, prostrt do hercegova─Źkih grebena.

Konavle je pod bosanskom vla┼í─çu bilo oko pola stolje─ça, ste─Źeno je 1377, a prodato Dubrov─Źanima u dva navrata, jedan dio posjeda 1419, a drugi 1426. godine. Poznato je po poku┼íaju kupoprodaje izme─Ĺu Sankovi─ça i Dubrov─Źana, 1391. godine, a koji je rezultirao podjelom podru─Źja me─Ĺu Kosa─Źama i Pavlovi─çima, te po dva rata Dubrov─Źana sa vojvodom Radoslavom Pavlovi─çem (1430. ÔÇô 1432.) i hercegom Stjepanom Vuk─Źi─çem Kosa─Źom (1451. ÔÇô 1454.) koji su proizi┼íli iz izvr┼íenih prodaja dvaju dijelova ovih vlastelinskih rodova.

Najva┼żnije strate┼íke ta─Źke u Konavlima u srednjem vijeku bile su tvr─Ĺava Soko, naselja Obod, Ljuta, Uskoplje i brojna druga, te ruine starog Epidaura, Civitate Veteri tj. grad Cavtat.

Po mnogima, konavoska tvr─Ĺava Sokol prvi put se spominje u izvorima tek 1391. godine. U povelji ┼żupana Beljaka i vojvode Radi─Źa Sankovi─ça navodi se da oni ustupaju Dubrov─Źanima ÔÇť┼żupu konavaljsku i zj Doljnomj goromj i gradj Sokolj koi e u noiÔÇŁ. Kao istaknuto utvr─Ĺeno mjesto u Konavlima, ono je svakako imalo i ve─çu i zna─Źajniju starost nego ┼íto to pokazuje ovaj podatak i nego li se to pretpostavlja.

Jedna od pretpostavki je da su ga sagradili Bosanci, tj. Tvrtko I poslije zauzimanja Konavala 1377. godine. Me─Ĺutim, Tvrtkova jadranska politika pomno je pra─çena u Dubrovniku i da je ova pretpostavka ta─Źna, zasigurno bi imala i adekvatnog traga u izvorima. Traga u izvorima ima u drugom smjeru. U svome ─Źuvenom radu o humsko-trebinjskoj vlasteli Mihailo Dini─ç je prezentirao podatak koji govori o Dubravcu, kastelanu Sokola koji je izvr┼íio plja─Źku u Konavlima 1373. godine. Time smo pred prvim spomenom Sokola u vremenu kada Konavle nisu jo┼í bile pod bosanskom vla┼í─çu i svakako da Sokol treba podrazumijevati i u ranijim vremenima.

Tvr─Ĺava Soko nalazi se u du┼żinskoj sredini Konavala, u blizini sela Mrcine i Dunave. Smje┼ítena je u podno┼żju planinske kose Zavr┼íje, na kamenoj zaravni sa okomitim bo─Źnim stranama koje se di┼żu nad ostalim terenom i do 30 metara visine. Sama klisura prirodna je tvr─Ĺava, prili─Źno nepristupa─Źna i pogodna za odbranu. Osnova utvrde je nepravilna, prati teren sa zidovima u vidu ra┼íirene lepeze. Na sjeverenoj strani je citadela ┼íiroka oko 14 metara, a u sredini je prostor ┼íirok oko 20 metara. Osim zidova, utvrda je imala i vi┼íe kula i osmatra─Źnicu. Soko dominira konavoskim poljem i putevima koji iz Hercegovine silaze u Konavle. O─Źito je da je takvu predispoziciju imalo i u ranom srednjem vijeku s obzirom da ┼íire podru─Źje ba┼ítini elemente zasebne slavenske zemlje.

Od 1391. godine kao i ─Źitavo Konavle i tvr─Ĺava Soko je bila podijeljena izme─Ĺu vlastele Pavlovi─ça i Kosa─Źa. Obje porodice imale su svoje ┼żupane kao administrativne organe vlasti u ─Źitavoj ┼żupi Konavli, a grad Soko su zajedni─Źki dr┼żali putem dvojice knezova koji su bili kastelani Sokola. Maja 1420. godine u jednom ─çirilskom dokumentu izrijekom se isti─Źe podijeljenost grada Sokola me─Ĺu Pavlovi─çima i Kosa─Źama: ÔÇťi grad Sokolj u Konavlah koga grad bila a polovica kneza Pavla potom sina mu vojvode Petra a polovca re─Źenoga gospodina vojvode Sandal├óÔÇŁ.

Decembra 1420. godine spomenut je izvjesni Ivan kao ─Źovjek vojvode Sandalja Hrani─ça Kosa─Źe koji je u njegovo ime bio u Sokolu. Februara 1422. godine spomenut je Sandaljev knez Radi─Ź. Navo─Ĺen vi┼íe puta samo imenom, aprila 1422. godine kao knez u Sokolu i ─Źovjek vojvode Radoslava Pavlovi─ça, spomenut je Branko Priter─Źenovi─ç. Zajedno s njim spomenuto je jo┼í 17 njegovih ljudi, od kojih neki ┼żive u blizini tvr─Ĺave (qui stant prope castrum Socho), a me─Ĺu kojima je i Radonja, koji je naveden kao ─Źuvar vrata grada Sokola (custos porte castri predicti).

Kao kastelani Sokola, zajedno su, septembra 1422. godine, spomenuti Radi─Ź Pi─çevi─ç (Pikijevi─ç) i Branko. To su dvojica ranije pominjanih upravitelja Sokola od dvojice bosanskih vlastelina. Pored knezova (castelanus), oni koji se nalaze u blizini tvr─Ĺave (qui stant prope castrum Socho) i ─Źuvara vrata (custos) izvori na specifi─Źan na─Źin, ali sasvim jasno navode stanovnike Sokola i njegove okoline. Jedne prilike je tvr─Ĺavska posada nazvana ÔÇťjunacimaÔÇŁ, ba┼í kao i osnovna vojna snaga dubrova─Źkog kneza u Konavlima, smje┼ítena u naselju Ljuta, koja se spominje u istom kontekstu, a okolno stanovni┼ítvo ÔÇťseljanimaÔÇŁ kao njihovim ljudima. Druge prilike posada je nazvana ÔÇťgradskim junacimaÔÇŁ a okolno stanovni┼ítvo nazvano je ÔÇťjunacima od sela koji su pri graduÔÇŁ. Na jednom mjestu ista ta tvr─Ĺavska posada nazvana je ÔÇťgrad┼ítacimaÔÇŁ.

Specifi─Źna posjedovna struktura u Konavlima, u kojima su posjedi dvojice velmo┼ża bili izmje┼íani, dovela je u vrijeme sukoba ovih porodica i do promjena u strukturi vlasti nad Konavlima. Poslije smrti kneza Pavla Radinovi─ça, njegovi nasljednici su optu┼żivali vojvodu Sandalja Hrani─ça za smrt oca i u otvorenom sukobu preoteli vlast nad Konavlima 1416.ÔÇô1417. godine. Kada se uz pomo─ç Osmanlija vojvoda Sandalj oporavio, tokom 1418. godine povratio je svoj posjed u Konavlima.

U vremenu prevlasti Pavlovi─ça nad Konavlima, pratimo kako je Petar Pavlovi─ç gradio zdenac za vodu na Sokolu. U ime vojvode Petra, ugovor o gradnji zdenca sa majstorom Antonijem i njegovim sinom, sklopio je dubrova─Źki plemi─ç Ivan Crijevi─ç u drugoj polovini augusta 1417. godine. Uz cijenu od 30 dukata, ugovor je predvi─Ĺao izradu ÔÇścisterneÔÇÖ koja bi izdr┼żavala predvi─Ĺenu funkciju, tj. zadr┼żavala vodu, a u slu─Źaju potrebe i da je majstori poprave dok ne bi bila u takvoj potrebnoj funkciji. Majstori su polovinu novca dobili odmah, a druga polovina ispla─çivana im je poslije zavr┼íenog posla, oktobra i novembra 1417. godine.

Gradnja zdenca za vojvodu Petra spomenuta je juna 1419. godine u istrazi protiv zastupnika Ivana Crijevi─ça. Prema navedenom, majstor za gradnju zdenca i┼íao je u Konavle zajedno sa Ivanom Crijevi─çem i ─Źuvenim dubrova─Źkim trgovcem Petrom Primovi─çem. Dodatno, dat je iskaz da je i sam Ivan Crijevi─ç pomagao potiskivanje Sandalja Hrani─ça iz Konavala. O─Źito je gradnjom zdenca Petar Pavlovi─ç ra─Źunao i na trajniju svoju prevlast nad Konavlima i gradom Sokolom, no Sandalj je povratio svoju vlast u Konavle i u grad Sokol.

Prodaja dijela Konavala Dubrov─Źanima, koju je izvr┼íio Sandalj Hrani─ç, 1419. godine, proizvela je jaku zategnutost izme─Ĺu Dubrov─Źana i ljudi Radoslava Pavlovi─ça. Izmje┼íani posjed zna─Źio je potencijalnu opasnost za nove vlasnike, a sudbina Sokola dobila je specifi─Źnu poziciju s obzirom da je vojvoda Sandalj Dubrov─Źanima prodao i svoj dio grada, no dubrova─Źki knez, imenovan za Konavle stanovao je u naselju Ljuta. Na jednom mjestu pratimo kako je problem aktualnog dvovla┼í─ça u Sokolu podrazumijevao i opcije ru┼íenja dubrova─Źkog dijela grada kao i pregra─Ĺivanje unutar grada. Svjesni opasnosti, Dubrov─Źani ipak nisu htjeli da dijele vlast u Sokolu.

Njihove inicijative za razrje┼íenje pitanja Sokola i┼íle su preko vojvode Sandalja Hrani─ça. U cjelini situacija je razrije┼íena tek po─Źetkom 1423. godine, kada je ┼íira diplomatska misija, u kojoj su presudnu ulogu imale Osmanlije, rezultirala predajom ─Źitavog grada Sokola Dubrov─Źanima. Time su Dubrov─Źani ostvarili onu potrebnu prevlast nad glavnim vojnim i strate┼íkim centrom u Konavlima kako bi zapo─Źeli podjelu kupljenog dijela, bez obzira ┼íto jo┼í nisu bili kupili dio posjeda vojvode Radoslava Pavlovi─ça.

Ve─ç tokom 1423., Dubrov─Źani utvr─Ĺuju svoju tvr─Ĺavu Sokol, a i kasnije se prate njihovi potezi, kojim su Soko inkorporirali u svoj sistem upravne i vojne organizacije. Smatra se da je grad napu┼íten poslije 1672. godine.

Juna 1423. godine spomenut je prostor ispod grada (ÔÇťsotto Sochol in CanaleÔÇŁ), kao mjesto dogovaranja. To ne ukazuje na aktivnije podgra─Ĺe kakva pratimo po Bosni (Podvisoki, Potkre┼íevo, ili kakav je recimo pivski Podsokol). Podsokol se spominje i u doba dubrova─Źke vlasti. Tako je juna 1488. spomenut posjed u Podsokolu u Konavlima, a februara 1494. godine spomenuti su Radonja Ljubi─ç i njegov sin Stjepan iz Pod Sokola u Konavlima (ÔÇťde Canali de sub SocolÔÇŁ), ┼íto upu─çuje na kona─Źan zaklju─Źak da je podno┼żje Sokola bilo naseljeno i da je egzistiralo manje naselje, no i da ono nije istaknuto kao privredna sredina poput brojnih u Bosni.

U povelji Fridriha III. za Stjepana Vuk─Źi─ça iz 1448. godine, tvr─Ĺava Soko u Konavlima navedena je da se nalazi u njegovom posjedu. To ne mo┼że biti ta─Źno, ali je poznato kako se tamo na┼íla u nabrajanju Stjepanovih posjeda. S obzirom da su ovom poveljom potvr─Ĺivane ranije povelje ugarskih vladara, ┼Żigmunda za Sandalja Hrani─ça i Alberta za Stjepana Vuk─Źi─ça, navedeno predstavlja odraz ranijeg vremena, svakako od prije 1419. i 1423. godine, od kada Kosa─Źe vi┼íe nisu posjedovale ni Konavle ni tvr─Ĺavu Sokol.