srednjovjekovna bosna

Srednjovjekovna Bosna

Nazivi gradskih naselja

U europskoj historiografiji je bilo vi┼íe poku┼íaja da se jasno defini┼íu pojedini pojmovi koji ozna─Źavaju gradska naselja, kao ┼íto su castrum, burgus, oppidium, mercatum i drugi. Ovdje ─çemo se ograni─Źiti samo na one nazive pod kojima se javljaju gradska naselja srednjovjekovne Bosne, posebno u dubrova─Źkim izvorima.

U jednom dubrova─Źkom pismu upu─çenom banu Tvrtku I 1355. godine, Drijeva, Ostru┼żnica, Gradac i Dvori┼í─çe su ozna─Źeni kao trgovi, te se tako prvi put javljaju mjesta koja se terminolo┼íki razlikuju od svoje agrarne sredine. Sama rije─Ź trg je kroz ─Źitav srednji vijek identi─Źna sa oznakom za robu, te ukazuje na na─Źin i uzrok njihovog postanka. Dalja sudbina svih novonastalih trgova zavisila je od povoljnih geografskih i saobra─çajnih uslova, sirovina, bli┼że i dalje okoline i spleta drugih okolnosti. Tako se, na primjer, Dvori┼í─çe i Gradac nisu odr┼żali, jer se nalazili na putu koji nije bio zna─Źajan za trgovinu. Me─Ĺutim, tamo gdje su bili povoljni uslovi za promet robe, trgovi dobijaju stalni karakter. Takav je slu─Źaj sa trgovima u rudarskoj oblasti srednje Bosne i srednjeg Podrinja, kao i na magistralnom putu kojim su dubrova─Źki trgovci odlazili preko isto─Źne Bosne u Srbiju i dalje u unutra┼ínjost Balkana. Ovi trgovi se u izvorima javljaju sve ─Źe┼í─çe u vezi sa pojavom trgovaca i razmjenom robe.

Ustaljeni trgovi predstavljaju u isto vrijeme jezgra budu─çih naselja i va┼żan podsticaj za njihovo formiranje. Bez obzira na veli─Źinu pojedinih gradskih naselja, trg je uvijek bio centar na kojem se odvijao sav poslovni ┼żivot. Trg, mercatum, se samo izuzetno naziva platea i piaca, i to u Drijevima. ─îak su i podgra─Ĺa, ukoliko su bila privredno aktivna, imala svoj trg. Kako je glavni dio naselja, gdje se odvijao sav poslovni ┼żivot, nazivan trgom, tako se ovaj termin prenio na ─Źitavo naselje. U XIV stolje─çu, pored Drijeva i Ostru┼żnice, kao mercatum ili rje─Ĺe forum se ozna─Źavaju Pra─Źa, Srebrenica, Fo─Źa, Gora┼żde, Prijepolje, Fojnica. Ponekad se ne mo┼że pouzdano odrediti da li se pod trgom (mercatum), u odre─Ĺenim slu─Źajevima, podrazumijeva naselje ili samo trg unutar naselja.

Prema tome, pod trgom u dubrova─Źkim, latinskim i izvorima na bosan─Źici, koji se odnose na srednjovjekovnu Bosnu, podrazumijeva se: 1. mjesto na kojem se povremeno trguje, 2. stalan trg, 3. naselje koje se formiralo oko stalnog trga.

Grad, u izvorima na bosan─Źici i castrum, u latinskim izvorima XIV stolje─ça koji se odnose na Bosnu, isklju─Źivo ozna─Źavaju tvr─Ĺavu, sjedi┼íte vladara i feudalaca. Podgra─Ĺa koja su se formirala ispod grada u XIV i XV stolje─çu, u izvorima se ozna─Źavaju sa prefiksima sub ili sotto (npr. sub Visegrad, sub Jelez, sub Socho, sub Boraz itd). Uporedo sa razvojem naselja javila se potreba da se naselje ispod grada i terminolo┼íki razlikuje od grada ÔÇô tvr─Ĺave. Na taj na─Źin je do┼ílo do spajanja prefiksa pod sa imenom grada. Prvo izvora poznate podgra─Ĺe ─Źije je ime izvedeno na ovaj na─Źin jeste Podvisoki 1382. godine, ina─Źe u to vrijeme jedno od najva┼żnijih privrednih sredi┼íte srednje Bosne.

Privredno aktivna podgra─Ĺa u povelji kralja Stjepana Toma┼ía iz 1446. godine nazvana su varo┼í (ÔÇ×grad Klju─Ź i poda nj srida Klju─Ź, grad Mrin i poda nj varo┼í, grad Gla┼íki i poda nj srida varo┼í, grad Tetumio i poda nj varo┼íÔÇť). Ovom istom poveljom kralj Toma┼í je darovao bra─çi Dragi┼íi─çima tako─Ĺer ÔÇ×grad Kievac i poda njselo KiÔÇť, kao i selo Podgradie. Prema tome, ve─ç se u doma─çim izvorima navode izdiferencirani nazivi za podgra─Ĺa, varo┼íi i podgra─Ĺa ÔÇô sela, koja se me─Ĺusobno razlikuju po privrednoj strukturi i cjelokupnom na─Źinu privre─Ĺivanja.

Varo┼í u prvom redu ozna─Źava naselje ispod grada, a zatim i naselje u kojem stanuju trgovci i zanatlije. U prvobitnom zna─Źenju javlja se u doma─çem izvoru, odnosno u pomenutoj povelji kralja Toma┼ía. Nije potpuno jasno na koji je na─Źin ova ma─Ĺarska rije─Ź u┼íla u bosanski jezik. Mo┼żda su tome doprinijele sve ja─Źe veze sa Ma─Ĺarima, a najvjerovatnije da su ovaj naziv raznijeli dubrova─Źki trgovci na ┼íirem podru─Źju Balkana, svugdje gdje su imali svoja naselja.

U dubrova─Źkim izvorima se umjesto rije─Źi varo┼í ─Źe┼í─çe navodi italijanski termin borgo (burgus). U nekoliko navrata podgra─Ĺe Srebrenice nazvano je borgo, a zatim podgra─Ĺa Zvornika, Bor─Źa i Hodidjeda. Prema tome, dubrova─Źki izvori terminolo┼íki razlikuju urbana od agrarnih naselja u podgra─Ĺima srednjovjekovne Bosne, te ova prva obilje┼żavaju sa varo┼í i borgo. Znatno rje─Ĺe se korite termini villa za ona podgra─Ĺa koja su ostala na nivou sela. Me─Ĺutim, termin borgo javlja se tako─Ĺer u vezi sa Fojnicom, Drijevima, Prijepoljem i Gora┼żdom, koji nisu bili podgra─Ĺa, ve─ç napredni i razvijeni trgovi, mada su neki od njih, npr. Fojnica, u XV st. naknadno dobili utvr─Ĺenja. U ve─çini slu─Źajeva pod pojmom borgo se podrazumijeva poslovna ─Źetvrt, odnosno onaj dio naselja gdje se obavlja sav poslovni ┼żivot.

Hronolo┼íki gledano, prvo se javljaju trgovi, vjerovatno zbog toga ┼íto se trgova─Źka razmjena locirala na povoljnija mjesta, bez obzira jesu li ona utvr─Ĺena ili nisu. U drugoj polovini XIV stolje─ça razvijaju se naselja trgovaca i zanatlija i u podgra─Ĺima, koja se u XV stolje─çu nazivaju varo┼í ili borgo. Termin borgo ne ozna─Źava samo privredno aktivna podgra─Ĺa, ve─ç se odnosi i na ostala neutvr─Ĺena naselja, prije svega na poslovnu ─Źetvrt u njima.

U rudarskim i trgova─Źkim centrima, kao ┼íto su Fojnica, Drijeva, Prijepolje, uporedo sa privrednim usponom u prvoj polovini XV stolje─ça, pored trgova nastaju i posebne poslovne ─Źetvrti. Bitno je ista─çi da se tokom prve polovine XV stolje─ça termini trg, varo┼í i borgo, podjednako upotrebljavaju za naselja identi─Źna po svojoj privrednoj strukturi. Tako na primjer, i u varo┼íi Podvisokom i na trgu Gora┼żdu, trgovina je osnovna privredna grana.

Razlika se javlja prilikom kategorizacije naselja u urbanisti─Źkom pogledu, jer je varo┼í prvobitno naselje trgovaca i zanatlija u podgra─Ĺu, dok su trgovi otvorena naselja. Prema tome, trgovi se razlikuju od varo┼íi po tome ┼íto nemaju utvr─Ĺenja. No, tokom vremena, sa ja─Źanjem trgova javlja se potreba da se i oni za┼ítite podizanjem utvr─Ĺenja (Srebrenica, Fojnica, Pra─Źa, Gora┼żde, Fo─Źa). Tako postepeno i┼í─Źezavaju ranije razlike u spolja┼ínjem izgledu izme─Ĺu otvorenih naselja i podgra─Ĺa.

Obra─Ĺuju─çi pro┼ílost Novog Brda i Srebrenice, Mihajlo Dini─ç je zaklju─Źio da se njihov zna─Źaj i poseban polo┼żaj me─Ĺu ostalim rudarskim naseljima uo─Źava i u tome ┼íto se ova naselja ozna─Źavaju kao gradovi, civitas ili zita. Kako je i Visoko jednom prilikom ozna─Źeno kao civitas, dobija se utisak da su Dubrov─Źani na taj na─Źin obilje┼żavali veoma razvijena gradska naselja. To bi bio jedini termin kojim se razlikuje ve─çe i naprednije gradsko naselje od onih slabije razvijenih naselja. U dubrova─Źkim izvorima se ─Źesto terminom locus ozna─Źavaju mjesta u srednjovjekovnoj Bosni, kao ┼íto su Podvi┼íegrad, De┼żevica, Prijepolje, Srebrenica, Visoko, Bora─Ź, Podbiograd itd. Dakle, ovdje u obzir dolaze podgra─Ĺa i otvoreni trgovi, razvijeni ekonomski centri, mjesta koja se prvi put javljaju u izvorima, pa ─Źak i sela. Prema tome, dubrova─Źki termin locus bi mogao ozna─Źavati op┼íti naziv srednjovjekovnih bosanskih naselja.

Gradska naselja u okvirima feudalne dr┼żave

Pojava i razvoj gradskih naselja u okviru feudalnog dru┼ítva name─çu pitanje njihovog odnosa prema tom dru┼ítvom. Pored vlastitog suda curia Teutonicorum, sastavljenog od gra─Ĺana purgara, Saksonci (u izvorima Sasi) su imali i vlastito gradsko ure─Ĺenje, koje su donijeli sa sobom iz domovine. Prema dubrova─Źkim izvorima, purgari su ustvari sa─Źinjavali gradsko vije─çe, koje je sa knezom i vojvodom upravljalo svim gradskim poslovima.

Vremenom se pro┼íirio njihov uticaj na lokalna gradska ure─Ĺenja. Mjesta u kojima se pominju purgari imala su ure─Ĺenje naslije─Ĺeno od Saksonaca. U Srebrenici se ve─ç u drugoj polovini XIV stolje─ça javljaju purgari i to doma─çi ljudi, kako se to mo┼że zaklju─Źiti po njihovim imenima. Pored Srebrenice i u Fojnici se 1373. godine spominje curia Teutonicorum. Tako se u Srebrenici i Fojnici ve─ç u drugoj polovini XIV stolje─ça mogu ustanoviti elementi gradske samouprave. U prvoj polovini XV stolje─ça, uz kneza i vojvodu, gradsko vije─çe sastavljeno od 12 purgara upravljalo je svim poslovima i raspravljalo sudske sporove. Purgari se tako─Ĺer nalaze u rudnicima Fojnica i Olovo. Ovo ure─Ĺenje saksonskog porijekla nije se ograni─Źavalo samo na rudarska mjesta, ve─ç se prenosilo i na druge tipove gradskih naselja kako su se oni razvijali, pa se tako purgari sre─çu i u Podzvoniku.

Bitno je napomenuti da se u saksonskom zakonu, koji je preuzeo sultan Sulejman Zakonodavac (Veli─Źanstveni), spominje i rudarska skup┼ítina ozna─Źena kao sabor. Ovla┼ítenja ove skup┼ítine su bila dvostruka: imenovanje ve─çine osoblja rudnika i presu─Ĺivanje u sporovima izme─Ĺu onih koji su eksploatisali rudnik, kao na primjer kada je dolazilo do probijanja granice izme─Ĺu dvije jame. Krivci za neki prijestup tako─Ĺer su bili pozivani pred skup┼ítinu. Ove rudarske skup┼ítine, koje predstavljaju jedan obik autonomije, morale su funkcionisati i u bosanskim rudnicima, s obzirom da je u njima bio na snazi saksonski rudarski zakon.

Purgaru su, popu ostalih organa vlasti, imali svoje pristave koji su izvr┼íavali njihova razli─Źita nare─Ĺenja, hapsili, plijenili dobra i drugo. U srednjovjekovnoj Bosni nisu svi gradovi imali isto ure─Ĺenje. Ono je zavisilo od stepena privrednog i dru┼ítvenog razvoja. U poznatim rudnicima i drugim istaknutim mjestima, pored organa vlasti koji su predstavljali vladara ili feudalca, postojalo je i gradsko vije─çe, sastavljeno od gra─Ĺana ÔÇô purgara. U─Źe┼í─çem gra─Ĺana u upravnim i sudskim poslovima, pojedini gradovi srednjovjekovne Bosne su zadobili odre─Ĺene elemente samouprave. Ta samouprava se ogledala i u tome ┼íto knez nije poticao sa strane, ve─ç je obavezno bio najuglednija lokalna li─Źnost.

Bosanski vladar je u gradskim naseljima organizovao sistem lokalne gradske uprave i sudstva. Me─Ĺu organima vlasti najranije se javljaju carinici, jer je carina tijesno povezana sa trgovinom. U XIV stolje─çu bosanski vladari su bili i vlasnici rudnika. Usljed slabljenja centralne vlasti tokom XV st. bosanski kraljevi su izgubili veliki broj rudnika, ali su zadr┼żali one u srednjoj Bosni. Upravo u srednjoj Bosni su bili smje┼íteni najve─çi i najbogatiji rudnici koji su ─Źinili temelj kraljeve ekonomske mo─çi. Bosanski vladari su rudnike srednjobosanskog bazena rado davali Dubrov─Źanima pod zakup.

Dubrova─Źki trgovci su bili veoma zainteresovani za zakup u gradskim naseljima, jer je to bio vrlo unosan posao. Dubrov─Źani su imali obavezu kralju pla─çati dogovoreni iznos u novcu na ime zakupnine, a naplatu carine su provodili shodno vlastitim interesima. Na ovaj na─Źin vladar se nije morao brinuti o carinskoj slu┼żbi, a odre─Ĺena suma novca mu je bila zajam─Źena od zakupaca carine. Osim Dubrov─Źana spominju se i kraljevi carinici koji su bili doma─çi ljudi u vladarskoj slu┼żbi. Carinici bosanskog kralja se spominju tridesetih godina XV stolje─ça u Visokom, gdje je bila smje┼ítena carinarnica. Postojanje kraljevih carinika veoma je bitno, jer dokazuje da je vladar jedan dio carinske slu┼żbe u bosanskim privrednim centrima mogao organizovati u vlastitoj re┼żiji.

Bosanska vlastela je na svojim posjedima tako─Ĺer organizovala naplatu carina, ┼íto je predstavljalo zna─Źajan izvor prihoda. Ona je iskoristila slabljenje centralne vlasti, pa je prisvojila pravo naplate carina na svojim posjedima. Carina se nije napla─çivala na ulazu u Bosnu, nego na trgovima gdje se roba prodavala, na odre─Ĺenim dionicama karavanskih drumova, te na prijelazima rijeka. Vlastela je carinu napla─çivala u Drijevima, Olovu, Gora┼żdu, Cernici, Tjenti┼ítu, Bor─Źu, Sutjesci, Vi┼íegrad, Mi─Źevcu (Trebinju). Najve─çe prihode od carine donosili su Olovo i Drijeva.

Tokom prve polovine XV stolje─ça na ─Źelu gradova javlja se knez kao kraljev predstavnik u lokalnim organima vlasti. U gradovima koji se nalaze na teritoriji krupne vlastele se tako─Ĺer javlja knez. Do sredine XV stolje─ça knez je bio prisutan u skoro svim zna─Źajnim trgovima i rudnicima srednje Bosne, srednjeg Podrinja i isto─Źne Bosne. Funkciju kneza su obna┼íali podjednako i Bo┼ínjani i Dubrov─Źani. To su uvijek bile vrlo istaknute lokale li─Źnosti, po zanimanju isklju─Źivo trgovci. Bo┼ínjani su ovaj polo┼żaj zauzimali zahvaljuju─çi svom poslovnom uspjehu, a ne eventualnom vlastelinskom porijeklu.

Ustanova gradskog kneza nije bila ni do┼żivotna ni nasljedna. Pojedini su se javljali u ulozi kneza u vi┼íe navrata. Knez je obavljao svoje poslove samostalno, a tamo je gradska uprava bila organizovana prema saksonskom uzorm, u zajednici sa vije─çem purgara. Osnovne du┼żnosti kneza su bile su─Ĺenje i odr┼żavanje javnog reda i sigurnosti, a pretpostavlja se da su pred njim sklapani trgova─Źki ugovori. Ponekad je dolazilo do zloupotrebe polo┼żaja, pa su pojedini kne┼żevi primali i mito.

U bosanskim gradskim naseljima koja su imala utvr─Ĺenja nalazili su se kastelani ve─ç krajem XIV stolje─ça. Oni su bili zapovjednici vojnih posada u tvr─Ĺavama, a tu funkciju su uglavnom obavljali pripadnici ni┼że vlastele. Izgleda da su, za razliku od gradskih kne┼żeva, na polo┼żaj kastelana postvljani sitni feudalci. Uporedu sa razvojem gradskih naselja, neka od njih postaju i sjedi┼íta bosanskih kraljeva. Po ustaljenom obi─Źaju skoro svih vladara u srednjovjekovnoj Europi, i bosanski kraljevi su imali vi┼íe dvorova, pa su se tokom godine selili iz jednog u drugi. Bosanski kraljevski dvorovi postojali su u Visokom, Kre┼íevu, Sutjesci, Bobovcu, Srebreniku, De┼żevici i Jajcu. U historijskim izvorima neka od ovih mjesta se navode kao ÔÇ×stolna mjestaÔÇť, kao ┼íto su Bobovac, Jajce i Sutjeska.

Dvor bosanskog kralja predstavljao je centar iz kojeg se upravljalo dr┼żavom. Doga─Ĺalo se da kraljevi organi vlasti uzimaju u─Źe┼í─ça u upravnim i sudskim poslovima samog grada. Bilo je slu─Źajeva da su se Dubrov─Źani i pored sudske autonomije, koju su u┼żivali, obra─çali kralju za rje┼íavanje njihovih me─Ĺusobnih sporova. ─îesto se u dubrova─Źkim izvorima javljaju razni slu┼żbenici ozna─Źeni terminom officiales. Ve─ç krajem XIV stolje─ça u Br┼ítaniku i Drijevima se nalaze kraljevi slu┼żbenici. To su bila lica koja su u┼żivala puno vladarevo povjerenje.

┼Żigosanje srebra, pri ─Źemu se uzimao porez na njegovu proizvodnju, a ujedno nadzirao i njegov opticaj, tak─Ĺer su izvr┼íavali kraljevi slu┼żbenici. Oni su nadzirali i izvor srebra sa iz pojedinih rudnika i provjeravali da li je na njemu utisnut ┼żig, znak bez kojeg se srebro nije smjelo izvoziti. Svo ne┼żigosano srebro kraljevi slu┼żbenici su oduzimali kao prokrijum─Źareno.

U dr┼żavnoj upravi Bosne dobro su poznati pristavi, pomo─çni organi vlasti koji su pomagali prilikom izvr┼íavanja sudskih presuda, te su ─Źinili sastavni dio sudsko-upravnog aparata. ─îesto se javljaju u poveljama i ugovorima me─Ĺudr┼żavnog karaktera pod oznakama ÔÇ×pristav od dvoraÔÇť ili ÔÇ×pristav kraljevstva miÔÇť. Du┼żnost kraljevskog pristava bila je raznovrsna, jer je on vr┼íio funkciju lica javne vjere i u njegovoj prisustvu su ugovarani kreditni poslovi.

U Srebrenici se od pomo─çnih organa vlasti spominje javni ogla┼íiva─Ź pod oznakom putal, prema nazivu saksonskog porijekla. Izme─Ĺu ostalog, on je nagla┼íavao presude po varo┼íi. Vjerovatno je ovih ogla┼íiva─Źa bilo i u drugim mjestima, jer se ─Źesto spominju naredbe javno objavljene. Kne┼żevi, purgari i carinici su imali sluge, koje su im pomagale u izvr┼íavanju njihovih nare─Ĺenja pri hap┼íenju, zaplijeni robe i sli─Źno.

Topografija gradskih naselja

Sa razvojem gradskih naselja zapo─Źela je i urbanizacija srednjovjekovne Bosne. Umjesto ra┼ítrkanih sela formirala su se naselja zbijenog tipa, koja predstavljaju novinu u urbanisti─Źkom razvoju bosanske dr┼żave. U po─Źetku su postojale razlike izme─Ĺu pojedinih naselja, uzrokovane njihovim polo┼żajem i na─Źinom njihovog postanka. Trgovi uz rudnike ili na trgova─Źkim putevima su otvorena i neza┼íti─çena naselja, dok su podgra─Ĺa uvijek ispod utvr─Ĺenja vladara ili feudalaca. Privredni razvoj je va┼żan element urbanisti─Źkog rasta svakog naselja, tako da je imao odlu─Źuju─çu ulogu i kod bosanskih gradova. Naglo ja─Źanje rudnika i trgova uslovilo je potrebu da se razvijenija i zna─Źajnija naselja, kao ┼íto su Srebrenica, Olovo i Fo─Źa, naknadno utvrde. Tako su postepeno i┼í─Źezle razlike u vanjskom izgledu izme─Ĺu otvorenih naselja i podgra─Ĺa.

Ova pojava se odrazila i na imena mjesta. Dok se ve─çina podgra─Ĺa nazivaju istim imenom kao i tvr─Ĺave uz dodatni prefiks pod, kod Srebrenice i Olova imamo druga─Źiji slu─Źaj. Tvr─Ĺava Srebrenice je dobila naziv Srebrenik, a tvr─Ĺava Olova je nazvana Olovac. Ponekad odbranu i za┼ítitu naselja preuzima obli┼żnji utvr─Ĺeni grad, u koji se u slu─Źaju opasnosti sklanjaju njegovi stanovnici sa pokretnom imovinom. Kozograd, koji je sagra─Ĺen na velikoj nadmorskoj visini i na strmom obronku, ┼ítitio je Fojnicu sa juga. O─Źigledna je razlika izme─Ĺu utvr─Ĺenja podignutih isklju─Źivo radi odbrane naselja i onih koji su istovremeno bili upravni centri bosanskih kraljeva i oblasnih feudalnih gospodara. Zbog raznih stambenih i drugih zgrada, upravni centri su imali pro┼íireno gradsko podru─Źje okru┼żeno bedemima. Uz to, isti─Źu se svojom veli─Źinom i na─Źinom izgradnje. Tako me─Ĺu najve─ça utvr─Ĺenja ÔÇô gradova spadaju Bobovac, dugogodi┼ínja bosanska prijestolnica, Bora─Ź, sjedi┼íta Pavlovi─ça, Biograd kod Konjica, te kraljevski gradovi Visoko i Kre┼íevo.

Najve─çi broj tih gradova danas je u ru┼íevinama ili su napola sru┼íteni, dok su se samo kod nekih sa─Źuvali pojedini objekti, kule ili bedemi u prvobitnom stanju. Ovu prazninu djelimi─Źno popunjavaju slike starih bosanskih gradova iz prve polovine XVI stolje─ça, koje je u svom putopisu zabilje┼żio Benedikt Kuripe┼íi─ç. Grad je podizan na pogodnom mjestu gdje mu je sama priroda pru┼żala za┼ítitu. To su obi─Źno te┼íko pristupa─Źni grebeni, neki su se nalazili iznad rije─Źne okuke ili na u┼í─çu dvije rijeke. Sam grad kao i njegovi bedemi uvijek su prilago─Ĺavani uslovima terena. Tako su izlo┼żenija mjesta imala deblje zidove u odnosu na prirodno za┼íti─çene dijelove. Uporedo sa usavr┼íavanjem ratne tehnike, poja─Źavaju se bedemi, pa su u XV stolje─çu bili deblji u odnosu na prethodni period. Prvi vrhu bedema postavljaju se grudobrani, zubci koji su ┼ítitili branitelje grada. Gra─Ĺeni isklju─Źivo od kamena vezanog kre─Źnim malterom, ovi gradovi su zidani u tehnici koja je imala odre─Ĺene specifi─Źnosti. Pri tome su u njihovoj arhitekturi vi┼íe ili manje izra┼żeni elementi romanike i gotike.

Glavna gradska kapija bila je obi─Źno u sastavu ulazne kule (Jajce, Bobovac, vjerovatno i Bora─Ź), ai ponekad i kao dio samih bedema. Neki ve─çi gradovi, kao ┼íto su Jajce i Bobovac, imali su i po dvije kapije, a ponegdje je bilo i tajnih izlaza u slu─Źaju opasnosti. Va┼żnu odbrambenu funkciju imale su kule, koje su ujedno i najbolje utvr─Ĺeni dio grada. Najrazvijeniji gradovi, poput Bobovca, imali su vi┼íe kula. Prozori na njima su rijetki, obi─Źno mali otvori. U okviru gradske fortifikacije namijenjene odbrani, opa┼żaju se usjeci i pokretni mostovi (Bobovac, Bora─Ź, Srebrenik), te kanali koji rijetko okru┼żuju cijeli grad (samo u Visokom).

Na osnovu ispitivanja temelja pojedinih sru┼íenih objekata, mo┼że se saznati prostorno ure─Ĺenje unutar gradskih bedema. Me─Ĺutim, do sada je arheolo┼íkim putem u cjelosti ispitan samo Bobovac, dok je za druga utvr─Ĺenja sa─Źuvan samo opis njihovih ostataka. Iz pisanih izvora se saznaja za vladarske i vlastelinske dvorove u Bobovcu, Jajcu, Kre┼íevu, Samoboru na Drini, Sokolu na Drini i Blagaju kod Mostara. Pored dvora, unutar bedema su podizane ku─çe za stanovanje osoba iz u┼że kraljeve ili feudal─Źeve pratnje, zgrade za smje┼ítaj posluge i drugog pomo─çnog osoblja, spremi┼íta za hranu i oru┼żje, konju┼ínice i zanatske radionice. Samo je u pojedinim gradskim tvr─Ĺavama bilo mjesta za ku─çe trgovaca i zanatlija. Gradske komunikacije se mogu uo─Źiti samo na Bor─Źu i Bobovcu. Glavni put, prosje─Źne ┼íirine oko jednog metra, usje─Źen je u kamenu podlogu, a ponegdje je postavljena i kaldrma.

Toponim varo┼í, kojim se obilje┼żavaju privredno aktivna podgra─Ĺa, uvijek je izvan gradskih zidina. Naselja, odnosno podgra─Ĺa koja su se razvila uz ve─çinu gradova, zajedno sa tvr─Ĺavom ─Źine jednu urbanisti─Źku cjelinu, bez obzira da li su ostala na nivou sela ili su imala odlike urbanih centara. Ova povezanost dolazi do izra┼żaja i u svakodnevnom ┼żivotu. Te┼íko je rekontruisati fizionomiju utvr─Ĺenih gradova, a jo┼í te┼że gradskih naselja. Op┼íta upotreba drveta u izgradnji stambenih i poslovnih zgrada doprinijela je brisanju tragova, tako da je malo ┼íta ostalo za arheologe. Od otvorenih naselja, jedino je Sutjeska arheolo┼íkim putem istra┼żena, jer je bila jedno od stonih mjesta bosanskih kraljeva.

U gradskim naseljima srednjovjekovne Bosne trg se isti─Źe kao glavni dio, koji je zauzimao sredi┼ínji prostor. U latinskim izvorima obi─Źno se naziva mercatum, a rje─Ĺe piaza ili platea. Na trgu se obi─Źno nalazila crkva. U Drijevima, ispred crkve se nalazio bunar, a arheolo┼íka istra┼żivanja Bobovca su tako─Ĺer ustanovila ─Źatrnju pret trgom. ─îatrnje za vodu imali su i drugi utvr─Ĺeni gradovi unutar zidina. Sam trg je bio okru┼żen radnjama i ku─çama trgovaca. Tako se tokom prve polovine XV stolje─ça, u naprednijim trgova─Źkim i rudarskim mjestima postepeno fomirao i izdvojio poslovni dio grad, u izvorima ozna─Źen kao borgo. Trg je bio naj┼żivlji dio grada, gdje su se okupljali trgovci, zanatlije, kupci, prodavci, seljaci iz okoline. Glasnici koji dubrova─Źkim trgovcima uru─Źuju pozive na sud, naj─Źe┼í─çe ih nalaze na trgovima.

Privredne aktivnosti veoma su uticale na izgradnju naselja i podizanje niza objekata. tako su dubrova─Źki trgovci, u svim va┼żnijim centrima gdje su se du┼że zadr┼żavali, sami sebi gradili ku─çe. Najve─çi broj takvih ku─ça se nalazio u Srebrenici, Fojnici, Visokom i Drijevima, ┼íto zna─Źi u najve─çim dubrova─Źkim naseljima. Neki Dubrov─Źani su imali po dvije ili ─Źak i vi┼íe ku─ça. Ove ku─çe su slu┼żile za stanovanje i smje┼ítaj robe, pa se u izvorima ─Źesto navodi da je roba iz njih pokradena.

U kupoprodajnom ugovoru sastavljenom u martu 1423. godine u Srebrenici, zabilje┼żen je jedini do sada poznati naziv ulice iz srednjeg vijeka. Via de merhado je put koji je vodio na trg, pa je tako trgova─Źka djelatnost ostavila traga i u toponomastici grada. U po─Źetku se trgovina obavljala samo na otvorenim trgovima i po privatnim ku─çama, a kasnije, sa porastom lokalne trgovine, po─Źele su se otvarati i radnje. U prvoj polovini XV stolje─ça, dubrova─Źki izvori spominju u Srebrenici i Fojnici prave trgova─Źke lokale (botege, stacune). U trgova─Źkom ugovoru kralja Toma┼ía i trgovca Nikole Trogiranina bilo je utvr─Ĺeno da se stacuni otvore u Jajcu i Fojnici.

Tako se bosanski gradovi po svom izgledu pribli┼żavaju zapadnoeuropskim gradovima, a razlikuju se od orijentalnih, u kojima su ku─çe za stanovanje strogo odijeljene od poslovne ─Źetvrti. Same radnje su vjerovatno bile tijesne i uske, nabacane svakakvom robom. U vezi sa razmjenom robe i naplatom carine, u bosanskim naseljima su podizane zgrade namijenjene carinarnici. Izgleda da se carinarnica nalazila izvan u┼żeg centra grada.

Sa napretkom trgovine, u svim mjestima koja se nalaze na glavinm saobra─çajnicama, podignuti su objekti za odmor i no─çenje putnika, te za smje┼ítaj njihovih konja i robe (ital. ÔÇô alberghi). Bosanski kraljevi Ostoja, Tvrtko II i Toma┼í su se zvani─Źno obavezali Veneciji da ─çe u svim krajevima bosanske dr┼żave mleta─Źkim trgovcima obezbijediti ku─çe za stanovanje, za koje ─çe platiti ugovorenu cijenu. Ova svrati┼íta su dr┼żali pojedinci razli─Źitog zanimanja i dru┼ítvenog polo┼żaja. U ugovorima o prijevozu robe spominju se ku─ça patarena, bosanskog kralja u Konjicu i hercega Stjepana u Tjenti┼ítu. U prometnijim mjestima bilo je vi┼íe ovakvih ku─ça. Jednom prilikom dubrova─Źki trgovci koji su karavanom i┼íli u Bosnu, tokom boravka u Konjicu nisu mogli da se svi smjeste u jedno svrati┼íte, pa su petorica njih oti┼íla na drugo svrati┼íte u istom mjestu. Vjerovatno je kona─Źi┼íte ─Źesto ─Źinilo kompleks zgrada sa ┼ítalama za konje i odajama za odlaganje bisaga i robe koju su putnici nosili sa sobom.

U ve─çim gradskim naseljima postojale su i gostionice u modernom smislu rije─Źi, gdje se svra─çalo na pi─çe, ali ne i na konak. Gostionica taberna je u izvorima zabilje┼żena u Drijevima, Fojnici, Trebinju, a vjerovatno je postojala i u Srebrenici. Ruda je prera─Ĺivana u samim rudarskim naseljima, a u njima su tako─Ĺer gra─Ĺene topioni─Źke pe─çi. Tako je u Srebrenici Ivan de Pirko imao jedan mlin, koji se nalazio pored skloni┼íta leproznih.

Od zanatskih radionica, kojih je moralo biti s obzirom na veliki broj zanatlija i vrsta zanata u njima, pisani izvori spominju samo klaonicu u Srebrenici. Po svemu izgleda da su mnogobrojne bile kova─Źnice. U kupoprodajnim ugovorima ─Źesto se spominje oku─çnica koja se prodaje sa ku─çom. Ponekad se nagla┼íava da je u pitanju vrt. Prema tome, naselja u srednjovjekovnoj Bosni nisu bila suvi┼íe zbijena, ve─ç pro┼íarana obra─Ĺenim dijelovima zemlji┼íta i ba┼ítama uz ku─çe. Vjerovatno da su samo u sredi┼ínjim dijelovima naselja ku─çe podizane jedna uz drugu. Na kraju naselja nadovezivali su se njive, ba┼íte i vinogradi.

Sva gradska naselja u osnovi imaju istu urbanisti─Źku strukturu, sa trgom kao centralnim prostorom gdje se odvija sav poslovni i javni ┼żivot. Trg je okru┼żen radnjama i ku─çama trgovaca i zanatlija. Crkva je tako─Ĺer bila smje┼ítena u centru naselja, ┼íto je bilo uobi─Źajeno za gradove tog doba. Svako naselje je imalo svrati┼íte za putnike, ponekad i gostionicu i carinarnicu.

Na osnovu arheolo┼íkih istra┼żivanja ustanovljeno je da su se franjeva─Źki samostani nalazili ne┼íto dalje od centra, bli┼że periferiji naselja. To je zbog toga ┼íto su samostani ─Źesto uza se imali leprozorije za gubavce, a ovi nisu mogli biti u samom sredi┼ítu grada. U naseljima koja su bila sjedi┼íta vladara ili feudalaca, podizani su njihovi dvorovi i prate─çe zgrade. Danas se arheolo┼íkim putem mo┼że ustanoviti gdje se u Visokom nalazio kraljevski dvor, a isti je slu─Źaj i sa Kraljevom Sutjeskom.

Izgra─Ĺenost pojedinih naselja u uskoj je vezi sa njihovim privrednim razvojem. U mjestima sa ve─çim naseljima Dubrov─Źana bilo je vi┼íe njihovih ku─ça i radnji. Srebrenica je, bar za sada, jedino poznato naselje u kome je bila sprovedena kanalizacija. Zbijeni tip naselja pogodovao je epidemijama i raznim bolestima. O bolestima na bosanskoj zemlji obavije┼íteni smo uglavnom iz odluka dubrova─Źke vlade o zabrani dolaska svojih trgovaca u ugro┼żena mjesta.

Sa─Źuvano je jo┼í podataka o zdravstvenim prilikama u gradskoj sredini. Tako je Srebrenica va┼żila kao nezdravo mjesto zbog mnogih topionica koje su zaga─Ĺivale zrak, pa su dubrova─Źki trgovci ─Źinili napor 1435. godine da isposluju od despota ─Éur─Ĺa izmje┼ítanje topionica iz centra grada, kako bi se olak┼íao ┼żivot mjesnom stanovni┼ítvu. Oni su tvrdili da je to ─Źak uzrok smrti mnogih ljudi. Niske topioni─Źke pe─çi, paljene neprekidno po nekoliko dana, zaga─Ĺivale su zrak i ugro┼żavale zdravlje ljudi. Ovo su sigurno prvi i najraniji podaci o problemima zaga─Ĺenja ─Źovjekove okoline.

Stanovni┼ítvo gradskih naselja tra┼żilo je lijeka svojim bolestima kod narodnih vidara, a pojedinci su, ukoliko su imali mogu─çnosti, odlazili na lije─Źenje i u Dubrovnik. ┼átavi┼íe, dubrova─Źki ljekari, koji su ina─Źe ─Źesto pozivani na dvorove bosanskih vladara i vlastele, nalaze se i u bosanskim gradovima. Imamo sa─Źuvane podatke koji ukazuju da je gradsko stanovni┼ítvo vodilo ra─Źuna o li─Źnoj higijeni. Dubrov─Źani su sanducima uvozili i prodavali boljeg kvaliteta, vjerovatno njihove proizvodnje.

Od ustanova sa izvjesnom sanitarnom funkcijom bilo je jedino leprozorija, skloni┼íta za gubavce, gdje su oni dr┼żani u izolaciji. Za vrijeme kri┼żarskih ratova ova se opaka bolest u Europi pro┼íirila. Leprozoriji se spominju u svimve─çim bosanskim naseljima: Srebrenici, Fojnici, Visokom, Potkre┼íevu i Jajcu. Dubrova─Źki trgovci koji su ┼żivjeli u Bosni, u svojim testamentima su ostavljali gubavcima odre─Ĺenu sumu novca ili odje─çu. Franjevcima pripada velika zasluga za pobolj┼íavanje zdravstvenih prilika u srednjovjekovnoj Bosni, jer su oni vodili ra─Źuna o skloni┼ítima za gubavce.

Na┼íe znanje o stambenoj strukturi u bosanskim naseljima vi┼íe je nego oskudno. Dubrov─Źani su sa sobom donosili svoj na─Źin stanovanja, ali su se morali prilago─Ĺavati uslovima izgradnje u novoj sredini. I oni su, poput doma─çeg stanovni┼ítva, imali oko ku─ça zemlji┼íte i ba┼íte. Neke od dubrova─Źkih ku─ça bile su podignute na sprat, a isticale su se ljepotom i dobrim polo┼żajem u naselju. Za razliku od dubrova─Źkih, bosanske ku─çe se rijetko spominju u pisanim izvorima. U testamentu i kupoprodajnim ugovorima ─Źesto se izri─Źito nagla┼íava da su pojedine ku─çe izgra─Ĺene od drveta. Krovovi ku─ça tako─Ĺer su drveni, ali je bilo i onih koje su pokrivene crijepom. Arheolo┼íka ispitivanja Bobovca i Bor─Źa pokazuju da je i u utvr─Ĺenim gradovima drvo bilo osnovni gra─Ĺevinski materijal.

Drvo je bilo u ┼íirokoj primjeni ne samo u Bosni, nego je dominiralo i u graditeljstvu svih europskih gradova tog doba. Zbog toga se veoma ─Źesto pojavljivao po┼żar u europskim gradovima, pa se de┼íavalo da neki gradovi u kratkom vremenskom roku izgore vi┼íe puta. Sli─Źno je bilo i sa bosanskim gradskim naseljima, koja su ─Źesto bila izlo┼żena stihiji po┼żara. Tako su bra─ça Dinji─Źi─çi spalili varo┼í Srebrenice, pri ─Źemu su dubrova─Źki trgovci imali ┼ítetu ve─çu od 50000 dukata.

Kamen je u srednjem vijeku dugo bio luksuz u odnosu na drvo. Stoga je primjena ovog materijala u gra─Ĺevinarstvu bila znak privrednog napretka. Od XI stolje─ça nadalje, uporedo sa razvojem europske privrede, kamene ku─çe zamjenjuju sve vi┼íe dotada┼ínje drvene ku─çe. Me─Ĺutim, u bosanskim gradovima su stambene zgrade i dalje podizane uglavnom od drveta, dok su vrlo rijetki bili objekti od kamena.