dijak.online

Ličnosti

Olga Zirojević : Oko posebnosti BoÅ”njaka

Na celom balkanskom i prekodunavskom području ubedljivo najrasprostranjeniji etnonim bio je Bosna, Bosnali, BoŔnak odnosno (al)-Bosnavi. Upada u oči da je veliki broj ljudi iz Bosne koji su se isticali u javnom životu Turske retko kada propustio priliku da uz svoje ime istakne i svoje boŔnjačko porijeklo

PiÅ”e: Dr. Olga Zirojević, historičarka iz Srbije

U zvaničnoj osmanskoj administraciji ljudi su se identifikovali na različite načine; najčeŔće samo ličnim imenom i imenom oca. U cilju pouzdanije identifikacije ličnosti, a umesto imena oca, odnosno patronimika, uz lična imena upotrebljavali su se, takođe, nadimak (lakab/p) i apozicija, s tim Å”to je ista reč mogla biti i nadimak i apozicija zavisno od toga da li stoji ispred ili iza ličnog imena.

Poznati mađarski turkolog LajoÅ” Fekete podelio je nadimke koristeći podatke Mukataa deftera (Budimska defterhana, XVI vek) na sledeće grupe: imena zanata i obrta (bakkal, aŔči, terzi); reči koje se odnose na vojnu odnosno upravnu službu(topču, yeničer, gazi), nadimci iz domena religije (haci, hoca, baba); reči koje ukazuju na poreklo odnosno mesto življenja određene ličnosti, drugim, rečima, etnonimi odnosno ojkonimi (Bosna, Macar, Yahuddi, Belgradli); reči koje ukazuju na posebna duÅ”evna svojstva (deli, kurt, tilki) i, najzad, zaÅ”titna imena (Tur, Turak).

Muslimani su inače u Kurā€™anu upozoreni da ne nazivaju jedni druge ružnim nadimcima; u jednom hadisu (tradicija) verovesnik Muhamed takođe preporučuje muslimanima da se ne treba ljudima obraćati nadimcima koji im se ne dopadaju. Uprkos tome, upravo nadimcima su se izrazile mnoge ljudske telesne osobine i, naročito, nedostaci. Vremenom će se ti nadimci pretvarati u prezimena; danas tako ima mnogo Topalovića (topal ā€“ hrom), na primer.

Na celom balkanskom i prekodunavskom području ubedljivo najrasprostranjeniji etnonim bio je Bosna, Bosnali, BoÅ”nak odnosno (al)-Bosnavi. Tako od 239 bosanskohercegovačkih pesnika i književnika, njih 47 ili 20 odsto nosi uz ime etnonim (al)-Bosna(e)vi. I iza imena posadnika mnogih tvrđava ne samo na balkanskim i ugarskim, već i na maloazijskim prostorima stoji etnonim Bosna, Bosnali.

Prolazeći 1660. godine kroz Sarajevo, poznati turski putopisac Evlija Čelebija će zapisati: ā€œNarod se u ovim krajevima u pučkom govoru zove BoÅ”njaci (BoÅ”nak). Samo draže im je kad se kaže Bosanci (Bosnevi). Kao Å”to je čist njihov jezik tako su, zaista, i oni sami bistri ljudi koji sve ispravno prosuđuju.ā€œ Ovde je reč o dva različita imena za isti pojam.

ā€œU istočnim (islamskim) izvorima bilo da potječu od stranaca (posebno Turaka), bilo domaćih ljudi ā€“ ističe Muhamed Hadžijahić ā€“ narod se u Bosni označuje BoÅ”njacima. Južni Slaveni koji su se isticali u državnom, političkom, vojničkom, literarnom i naučnom životu Turske Carevine nazivali su se BoÅ”njacima ukoliko su bili rodom iz BiH. BoÅ”njacima su se najčeŔće smatrali i Hercegovci koji se samo sporadično nazivaju Hercegovcima (Herseglu). Upada u oči da je veliki broj ljudi iz Bosne koji su se isticali u javnom životu Turske retko kada propustio priliku da uz svoje ime istakne i svoje boÅ”njačko porijekloā€.

Inače, etnonimima su se rado identifikovali konverti, pa se tako susreću, uz lična imena, i Macar, Yahudi, Frenk (Franzcuz, Evropljanin), Rum (Grk), Al(a) man (Nemac), Sirp (Srbin), Hirvat, Bulgar.

Otkuda tolika frekventnost etnonima Bosna(li), Bosnavi, za razliku od onih vezanih za sve ostale balkanske zemlje i narode?

I boÅ”njačka etnogeneza i istorija uslovljene su i određene srediÅ”njim položajem zemlje i njenim teritorijalnopolitičkim i državnopravnim kontinuitetom. Jer, kako dalje ističe Mustafa Imamović, Bosna se ā€žza razliku od okolnih zemalja nije ā€¦ tokom povijesti selila niti cepala, nego je u kontinuitetu, od njenog prvog spomena, sredinom X st. kao male zemlje oko izvora i gornjeg toka istoimene reke, do austrougarske okupacije, odnosno do danas postojala, bilo u svom užem bilo u Å”irem prostornom okviru i obimu. Geopolitičko joj je srediÅ”te uvek bilo i ostalo sarajevsko-visočko-zenička kotlinaā€œ.

Kod novih muslimana na naŔem području javlja se, uz lično ime, i patronimik odnosno prezime; oba se prave od imena oca(nomina patronymica); s tim Ŕto su se ova prva menjala od kolena do kolena, dok su stalnost, nepromenljivost i naslednost bitne osobine prezimena.

Budući da tradiciju prezimena (a ono, primerice, ni danas ne postoji na Islandu) nisu imali ni Arapi ni Turci (zakon o prezimenima donet je 1935. godine i nije važio za manjine), islam je na Balkanu, u odnosu na prezimena, imao samo indirektan uticaj. Otuda se uz nova muslimanska lična imena islamiziranih Slovena javlja i staro slovensko (predislamsko) prezime; i to u Bosni i Hercegovini, ali i drugde. U Bosni je, međutim, to dosta masovna pojava.

To su najpre sinovi pogubljene krupne i srednje vlastele, koji su zarobljeni i odvedeni u Carigrad i druge gradove, gde primaju islam, Å”koluju se i prave karijeru u osmanskoj državnoj hijerarhiji. Među njima su najpoznatiji sin hercega Stjepana, Ahmed-paÅ”a Hercegović (Hersekoglu, sultanski zet), Sinan-paÅ”a Bey Obrenović, Hasan-bey Mihajlović, Skender-bey VranjeÅ”ević, Mustafa-bey Bogojević (DautpaÅ”ić), Ali-bey Vlahović.

Malobrojni su i potomci nekadaÅ”nje bosanske vlastele (Kovačevići, Ljubovići, Opukovići), a najveći je broj potomaka običnih bosanskih ljudi koji su, zahvaljujući svojim sposobnostima i vojnim zaslugama, dospeli do visokih položaja, zvanja i poseda. Mnogi među njima zadržali su svoje ranije (slovensko) prezime (Predojević, Filipović, Popović).

Slovensko odnosno predislamsko prezime nose i nemalobrojni muslimanski balkanski trgovci (pretežno iz Bosne), zatim stanovnici gradova odnosno ugledniji članovi druŔtva, kao i kapetani i druga vojna lica.

Znatan broj bosanskih pesnika i književnika nosi slovensko prezime odnosno patronimik, a da, pri tom, on nije uvek u osnovi lično ime (Anđelović, Goro, Gleđo, Svirac, Riđanović). Kada je reč o patronimicima odnosno prezimenima novih muslimana,naročito u Bosni, ona su se pravila, i to veoma rado, i od islamskih ličnih imena, ali i drugih turskih, arapskih i persijskih reči i složenica odnosno imenica i prideva (Abdulahović, Rustemović), često uz neki dodatak ispred ili iza imena (Hadžihasanović, Musakadić). Čak su i Turci i Persijanci, koji su služili u Bosni, tu dobijali posede i tu ostajali, dobijali prezimena (Čengići, uz Behmenoviće i Behmene). Tu su i ojkonimi domaćeg i stranog porekla, opet na ā€“ ić (Adžemovići, GradaŔčevići).

Da se vratimo nadimcima koji su bili i poruka o čoveku i poruga, i koji su generacijama rado ostajali nepromenljivi, pa otuda i mogućnost njihovog kasnijeg pretvaranja u prezimena. Po svedočenju sarajevskog hroničara Mule Mustafe BaÅ”eskije, mnogi domaći muslimani u Sarajevu nosili su, uz lično ime, i slovenske nadimke, a često su bili u javnosti poznati, Å”to je inače uobičajena pojava, samo pod nadimkom, kao Krvavica, Gluho, Žmirko.

A kada su u pitanju ženska lična imena, s obzirom na to da se uticaj Orijenta ograničio najpre na okruženje muÅ”karca, žene su, budući odvojene, mogle da čuvaju nacionalnu baÅ”tinu. Otuda, kako to ističe Smail Balić, muslimanke na bosanskohercegovačkom području nose i dalje domaća imena; kao Bisera, Bjanka, MuÅ”ka, Srebrenka, Zlata, Zlatija.

Kod davanja imena opredeljivalo se za ona koja su po nečemu (zvučnosti, boji) podsećala na domaća, kao Dika (od Sadika), Lida (od Halida). Ismet Smailović navodi da su se, joÅ” pre 200-300 godina i kod najortodoksnijih muslimana u Bosni i Hercegovini mogla čuti slavenska narodna imena, kao Bjelan, Draga, Dragija, Zlata, Vila.

I Evliji Čelebiji ne promiče posebnost bosanskih muslimana: ā€œNarod u ovoj zemlji ā€“ kazuje on ā€“ svoja imena izgovara skraćeno, pa mesto Mehmed kaže Meho, mesto Ahmed ā€“ Ahmo, Å aban ā€“ Å abo, Ibrahim ā€“ Ibro, Zulfiukar ā€“ Zuko, Hasan ā€“ Haso, Husein ā€“ Huso, Sulejman ā€“ Suljo, Alija ā€“ Aljo. Deminutivne oblike bosanskih muslimanskih imena beleži i Mula Mustafa BaÅ”eskija (Avdo, Meho, MeÅ”ak). Čak i na ugarskim carinarnicama u Sremu (18. vek) zabeleženi su deminutivni oblici imena nekolicine bosanskih (turskih) trgovaca (Sali, Rahmo, Smailka).

Čuvanje predislamskih (slovenskih) nadimaka, patronimika/prezimena odnosno rodovskih imena nije nepoznato ni u drugim područjima Carstva (na Kosovu, kod bugarskih Pomaka, na primer), ali to nije masovna pojava kao u Bosni.

Inače, kako to ističe Suraiya Faroqhi ā€žetnički posmatrano, osmanska viÅ”a klasa bila je jedna Å”arena meÅ”avina. Među njenim pripadnicima bili su i stranci, kao Å panci, Italijani i Iranci koji su dovedeni u zemlju kao zarobljenici ili su doÅ”li kao dobrovoljni doseljenici i prebezi.ā€œ

Među samim stanovnicima Osmanskog carstva Anadolci, kao i Bosanci, Egipćani i Srbi bili su angažovani u raznim vojnim redovima i upravi. Iako je sigurno dolazilo i do stvaranja klika na etničkoj osnovi, etnički kriterijumi nisu bili odlučujući za ulazak u osmansku viÅ”u klasu. Ova situacija objaÅ”njava i činjenicu zaÅ”to je turski nacionalizam nastao tek znatno kasnije nego nacionalizam ostalih etnija koje su živele na osmanskom tlu, naime tek krajem 19. i početkom 20. veka.